Bonsai là gì? Nét văn hóa Nhật Bản thu nhỏ cả thiên nhiên trong một chiếc chậu
Bonsai là nghệ thuật trồng và thưởng ngoạn cây cảnh trong chậu của Nhật Bản, nơi thiên nhiên được cảm nhận như một khung cảnh thu nhỏ. Điểm hấp dẫn của bonsai chính là khả năng tái hiện những phong cảnh rộng lớn như núi non, rừng cây, thung lũng trong một chiếc chậu nhỏ bé.
Không chỉ đơn thuần là trồng cây, bonsai còn đặc biệt ở chỗ người chơi phải tỉ mỉ chăm sóc qua các kỹ thuật như cắt tỉa, uốn dây, thay chậu, dành thời gian dài để tạo dáng cho cây.
Ngay cả trong tiếng Anh, từ "BONSAI" vẫn được dùng nguyên bản, cho thấy bonsai đã trở thành một trong những cánh cửa để bạn bè quốc tế bước vào tìm hiểu văn hóa Nhật Bản.
Mỗi chậu bonsai đều phảng phất phong cảnh, mùa trong năm và cảm quan của người trồng, vì vậy bonsai được xem là loại hình mang cả vẻ đẹp nghệ thuật lẫn nghề làm vườn.
Tìm hiểu lịch sử bonsai để thay đổi cách nhìn
Từ "Bồn cảnh" Trung Hoa đến "Bonsai" Nhật Bản
Nguồn gốc của bonsai được cho là bắt đầu từ "bồn cảnh" (bonkei) - loại hình có từ lâu đời ở Trung Quốc. Tại Nhật Bản, văn hóa thưởng thức cây trồng trong chậu cũng đã phát triển từ rất sớm.
Tại Bảo tàng Bonsai Omiya Saitama, bạn có thể tìm hiểu về quá trình hình thành văn hóa bonsai xuyên suốt chiều dài lịch sử, từ Trung Quốc cổ đại đến thời cận - hiện đại.
Từ chậu cảnh thời Edo đến "Bonsai" từ thời Minh Trị
Vào thời Edo, văn hóa làm vườn nở rộ, và từ tướng quân, lãnh chúa cho đến người dân thường đều bắt đầu yêu thích chậu cây cảnh.
Theo thuyết minh tại Bảo tàng Bonsai Omiya Saitama, cây trồng trong chậu của thời Edo đã được định hình thành "bonsai" như ngày nay qua ảnh hưởng của văn hóa trí thức và văn hóa trà sencha từ cuối thời Edo đến thời Minh Trị.
Khi hiểu về lịch sử, bạn sẽ thấy bonsai không chỉ là một cái cây nhỏ, mà là nét văn hóa tổng thể bao gồm cả cách trưng bày, chậu trồng và dáng cây.
Nét thú vị của sự "chưa bao giờ hoàn chỉnh"
Bonsai không phải là thứ tạo ra một lần rồi kết thúc.
Cây sẽ tiếp tục lớn, cành nhánh thay đổi, mỗi mùa lại mang một sắc thái khác nhau. Chính vì vậy, bonsai mang lại niềm vui được gắn bó trong hàng chục năm, thậm chí hơn một trăm năm, rồi truyền lại cho thế hệ sau.
Cách ngắm bonsai | Ngắm ở đâu mới thú vị?
Khi lần đầu ngắm bonsai, bí quyết là đừng nhìn như "một cái cây" mà hãy ngắm như "một khung cảnh".
Nếu bạn tưởng tượng đó là cái cây trên núi lớn, cái cây mọc trên vách đá, hay khung cảnh một cánh rừng, thì cách thể hiện trong chậu sẽ trở nên dễ hiểu hơn rất nhiều.
4 điểm nhấn khi thưởng thức bonsai
- Bộ rễ (nebari): Thể hiện sức mạnh bám chặt vào đất.
- Thân cây (vỏ thân, dáng vươn lên): Cảm nhận được nét cổ kính và bề dày thời gian.
- Dáng cành: Cho thấy tổng thể dòng chảy và sự cân bằng.
- Lá, hoa, quả: Bộc lộ cảm giác mùa và cá tính riêng của từng loại cây.
Chú ý không chỉ góc chính diện mà cả các góc nhìn khác
Bonsai có "góc chính diện" - góc đẹp nhất để ngắm, và khi trưng bày, góc này sẽ được quay về phía người xem.
Tuy nhiên, nếu bạn ngắm thêm ở mặt bên và mặt sau, bạn sẽ thấy được độ nghiêng của thân và chiều sâu của cành, từ đó cảm nhận được cái thú vị của khối hình ba chiều.
Các loại bonsai | Phân biệt giữa shōhaku và zōki
Bonsai tùng bách (shōhaku bonsai)
Bonsai với các loại cây lá kim thường xanh như thông đen (kuromatsu), thông năm lá (goyōmatsu), bách xù (shinpaku) được xếp vào nhóm "shōhaku bonsai" (bonsai tùng bách).
Loại này hấp dẫn ở sức mạnh và vẻ ngoài rắn rỏi, dễ thưởng thức khung cảnh trầm tĩnh quanh năm.
Những vết nứt trên vỏ thân, hay phần thân khô bật trắng gọi là "jin" và "shari" cũng là điểm đặc trưng chỉ có ở bonsai tùng bách.
Bonsai tạp mộc (zōki bonsai)
Các loại cây khác ngoài tùng bách đều được gọi chung là "zōki bonsai" (bonsai tạp mộc), bao gồm cây lá như phong (momiji) và zelkova để thưởng thức lá đỏ (lá đỏ mùa thu), cây hoa như mơ và anh đào (hoa anh đào), cây quả như táo lùn (himeringo) và hồng để thưởng thức quả.
Zōki bonsai có nhiều điểm nhấn thay đổi theo từng giai đoạn: chồi non, lá đỏ, dáng cành sau khi rụng lá (kanju - hàn thụ), nên đặc biệt phù hợp với những ai muốn cảm nhận bốn mùa.
Khi ngắm bonsai trong chuyến du lịch Nhật Bản, bạn cũng có thể bắt đầu từ cảm giác mùa mà mình yêu thích.
Nếu thích dáng cây mạnh mẽ, hãy chọn shōhaku bonsai; còn nếu muốn thưởng thức những biến đổi dịu dàng, hãy chọn zōki bonsai - cách phân loại này sẽ giúp ấn tượng của bạn sâu đậm hơn.
Cách thưởng thức bonsai khi đi du lịch và nghi thức ngắm nhìn
Trước hết, hãy đến bảo tàng hoặc vườn bonsai để xem tận mắt
Nếu muốn tiếp cận với bonsai tại Nhật Bản, cách dễ hiểu nhất là đến các cơ sở triển lãm hoặc vườn bonsai để xem thực tế.
Tại khu Toro-chō, quận Kita, thành phố Saitama có "Bảo tàng Bonsai Omiya Saitama" - bảo tàng công lập giới thiệu toàn diện về văn hóa bonsai. Ở đây, bạn không chỉ xem các tác phẩm bonsai danh tiếng mà còn được chiêm ngưỡng cả bonki (chậu bonsai), suiseki (đá cảnh), tư liệu hội họa, cách trang trí phòng khách kiểu Nhật.
Giá vé vào cửa là 310 yên cho người lớn, 150 yên cho học sinh cấp 3, sinh viên đại học và người từ 65 tuổi trở lên, 100 yên cho học sinh tiểu học và trung học cơ sở. Giờ mở cửa từ 9h đến 16h30 vào tháng 3 đến tháng 10, và từ 9h đến 16h vào tháng 11 đến tháng 2.
Bảo tàng đóng cửa vào thứ Năm (nếu trùng ngày lễ thì mở cửa), và có ngày nghỉ cuối năm, đầu năm cũng như các ngày nghỉ đột xuất.
Về cách đi, ga gần nhất là "ga Toro" tuyến JR Utsunomiya, đi bộ khoảng 5 phút từ cửa Đông; hoặc "ga Omiya Kōen" tuyến Tobu Urban Park, đi bộ khoảng 10 phút. Giao thông rất thuận tiện, và xung quanh còn có "Omiya Bonsai Village" với vài vườn bonsai rải rác.
Đừng đến quá gần, hãy ngắm tổng thể trước
Bonsai hấp dẫn cả ở kỹ thuật chi tiết, nhưng nếu lúc đầu bạn đứng lùi ra xa một chút để ngắm toàn cảnh, sẽ dễ nắm bắt ấn tượng hơn.
Sau đó, bạn chuyển tầm mắt theo thứ tự: gốc cây, thân, đầu cành, bạn sẽ thấy được nơi người tạo hình đặt trọng tâm nghệ thuật.
Thời gian tham quan đầy đủ bảo tàng khoảng 1 tiếng là hợp lý.
Không chạm tay, không di chuyển
Bonsai là thực vật sống, đồng thời cũng là đối tượng thưởng thức nghệ thuật.
Bạn không được chạm tay vào tác phẩm đang trưng bày, không di chuyển chậu hay kệ, và hãy thưởng thức nhẹ nhàng theo hướng dẫn tại chỗ để bản thân và những người xung quanh đều có trải nghiệm dễ chịu.
Thông tin chụp ảnh và dành cho du khách nước ngoài
Tại Bảo tàng Bonsai Omiya Saitama, bạn được phép chụp ảnh tại sảnh, phòng triển lãm chuyên đề, vườn bonsai và sân thượng bonsai.
Chi tiết về quy định chụp ảnh xin hãy tuân theo hướng dẫn tại chỗ.
Trong bảo tàng có ứng dụng hướng dẫn bộ sưu tập phiên bản điện thoại "Bonbi e-Guide" hỗ trợ các ngôn ngữ: Nhật, Anh, Trung, Hàn.
Bảo tàng còn có Wi-Fi miễn phí và cửa hàng lưu niệm, môi trường rất thuận tiện cho du khách nước ngoài đến thưởng thức.
Mùa và khung giờ đề xuất để thưởng thức bonsai
Bonsai có điểm đáng xem quanh năm, nhưng đặc biệt khuyến nghị cho người mới là tháng 4 - 5 khi chồi non đẹp, từ đầu hè đến thu khi hoa và quả chín, và giữa đến cuối tháng 11 khi có thể thưởng thức lá đỏ (lá đỏ mùa thu).
Sau khi lá rụng vào mùa đông, bạn còn có thể cảm nhận vẻ đẹp tĩnh lặng của "kanju" (hàn thụ) - khi zōki bonsai chỉ còn lại dáng cành.
Về thời gian đến thăm, buổi sáng ngay sau khi bảo tàng mở cửa thường vắng người hơn, ánh sáng cũng dịu nhẹ, phù hợp để ngắm kỹ từng chậu bonsai.
Tổng kết | Hiểu bonsai, tầm nhìn về văn hóa Nhật Bản sẽ rộng mở hơn
Sức hấp dẫn của bonsai không nằm ở sự nhỏ bé bản thân, mà ở việc bạn có thể cảm nhận được cả thiên nhiên rộng lớn và thời gian dài đằng đẵng trong không gian thu nhỏ ấy.
Khi hiểu cơ bản về cách ngắm rồi nhìn lại, bạn sẽ thấy nét biểu cảm của thân, dòng chảy của cành, sự thay đổi theo mùa trở nên thú vị hơn nhiều so với trước.
Nếu có dịp ghé thăm khu vườn, bảo tàng hay vườn bonsai trong chuyến du lịch Nhật Bản, hãy dành thời gian dừng chân ngắm từng chậu một.
Bonsai là một trong những nét văn hóa truyền thống sâu sắc, lặng lẽ truyền tải cảm quan thẩm mỹ và cách người Nhật đối diện với thiên nhiên.
