Nhuộm vải và dệt nhuộm là gì? Hiểu khác biệt sẽ thay đổi cách bạn nhìn
Nghề nhuộm vải - dệt nhuộm (senshoku) là một chủ đề không thể thiếu khi tìm hiểu văn hóa vải vóc của Nhật Bản, giúp trải nghiệm du lịch Kyoto thêm phong phú.
"Nhuộm vải (somemono)" là kỹ thuật thủ công tạo màu và họa tiết trên vải hoặc sợi.
Trong khi đó, "dệt (orimono)" lại là kỹ thuật thủ công kết hợp các sợi để tạo thành vải.
Thuật ngữ "dệt nhuộm" (senshoku) được dùng để chỉ chung cả hai kỹ thuật nhuộm và dệt.
Thành phố Kyoto cũng giới thiệu Nishijin-ori và Kyō-yūzen là đại diện tiêu biểu của sản phẩm thủ công mỹ nghệ truyền thống (senshoku), giúp bạn tiếp cận văn hóa vải vóc Nhật Bản một cách đa chiều.
Khi chiêm ngưỡng tác phẩm trong chuyến du lịch, trước tiên bạn nên tự hỏi "đây là tác phẩm để cảm nhận cái đẹp của nhuộm hay của dệt?", lúc đó ấn tượng sẽ thay đổi rất nhiều.
Bạn sẽ cảm nhận khác hẳn khi chú ý vào sự chồng lớp của màu sắc hay vào cách kết sợi và cách ánh sáng phản chiếu.
Vì sao nhuộm vải Nhật Bản thú vị | Dấu ấn thủ công trong màu sắc và họa tiết
Điều thú vị của nghệ thuật nhuộm vải là trên bề mặt tấm vải hoàn thiện, bạn vẫn có thể thấy được các bước làm và quyết định của nghệ nhân.
Độ nhòe, độ chuyển sắc, cách đặt đường viền, khoảng trắng bố cục đều thể hiện rõ nét mỹ học đặc trưng của từng vùng đất.
Không chỉ kimono và obi, ngày nay kỹ thuật này còn được ứng dụng trên khăn choàng, khăn tay, túi nhỏ và đồ nội thất, trở thành lĩnh vực thủ công mỹ nghệ gần gũi với đời sống, du khách có thể dễ dàng trải nghiệm thay vì chỉ để trưng bày.
Khi xem triển lãm, bạn nên lùi lại 2-3 bước để nhìn tổng thể họa tiết trước, rồi lại gần quan sát nét bút và ranh giới màu sắc, lúc đó sẽ dễ nhận ra sự khác biệt.
Đặc biệt với các tác phẩm vẽ tay, sự gợn nhẹ của đường nét và sự đậm nhạt của màu còn lưu giữ hơi thở của người làm, nên xem trực tiếp hấp dẫn hơn xem qua ảnh rất nhiều.
Tìm hiểu Nishijin-ori | Nghề thủ công truyền thống Kyoto tạo họa tiết bằng kỹ thuật dệt
Nishijin-ori là tên gọi chung cho các loại vải dệt hoa văn sakizome (nhuộm sợi trước khi dệt) sản xuất tại khu vực Nishijin, Kyoto, được thành phố Kyoto giới thiệu như một sản phẩm thủ công mỹ nghệ truyền thống tiêu biểu.
Lịch sử của Nishijin-ori rất lâu đời, được cho là bắt đầu vào khoảng thế kỷ 5-6 khi gia tộc Hata từ bán đảo Triều Tiên du nhập kỹ thuật nuôi tằm và dệt vải, sau đó phát triển mạnh mẽ ở khu Kamigyō hiện nay kể từ khi dời đô đến Heian.
Ngoài obi, Nishijin-ori còn được dùng làm kimono, trang phục kịch Noh, vải kinran (vải dệt chỉ vàng) và cravat, và được chính thức công nhận là sản phẩm thủ công mỹ nghệ truyền thống cấp quốc gia vào năm 1976.
Nishijin-ori bắt đầu thể hiện nghệ thuật "ngay từ khâu sợi"
Điểm nổi bật của Nishijin-ori là hoa văn không được vẽ lên sau khi vải hoàn thành, mà được tạo nên từ sự kết hợp giữa thiết kế và cách dệt của các sợi đã được nhuộm màu trước đó.
Không chỉ có mặt ngoài, khi ánh sáng chiếu vào từ các góc khác nhau, màu sắc sẽ thay đổi, tạo nên cảm giác lập thể - sức hấp dẫn hoàn toàn khác biệt so với nhuộm vải.
Nếu có cơ sở nào cho phép bạn chạm vào vải obi, hãy thử so sánh mặt trước và mặt sau.
Bạn sẽ dần nhận ra cách mà sợi dọc (tateito) và sợi ngang (yokoito) kết hợp để làm hiện lên hoa văn tinh tế.
Khi mua quà, hãy kiểm tra cả chứng chỉ và nhãn mác
Theo Hiệp hội Công nghiệp Nishijin-ori, các sản phẩm Nishijin-ori như obi đều được gắn "số chứng chỉ" - số cố định theo từng hội viên, qua đó có thể biết sản phẩm được dệt tại xưởng nào.
Có hai loại chứng chỉ là loại giấy phủ lá nhôm vàng và loại vải satin, khi muốn kiểm tra xưởng dệt và xuất xứ, ngoài thiết kế bạn nên xem cả các loại nhãn mác và giải thích đi kèm để dễ chọn hơn.
Ngay cả với các món đồ nhỏ, sản phẩm có gắn nhãn xuất xứ và nhãn chất liệu cũng là thước đo về chất lượng, bạn nên kiểm tra trước khi mua để yên tâm.
Khám phá sự tinh tế của nghề nhuộm qua Kyō-yūzen | Kỹ thuật vẽ tay và khuôn in
Kyō-yūzen được cho là kỹ thuật nhuộm do nghệ nhân vẽ quạt Miyazaki Yūzensai sáng tạo vào thời kỳ Genroku của thời Edo, được thành phố Kyoto giới thiệu chính thức là kỹ thuật nhuộm lộng lẫy mọi loại họa tiết lên kimono và obi.
Hiện nay có hai kỹ thuật chính: "tegaki-yūzen (vẽ tay)" dùng cọ vẽ từng nét họa tiết, và "kata-yūzen" dùng khuôn giấy để in chuyển họa tiết.
Các triển lãm tại Bảo tàng Công nghiệp Truyền thống Kyoto (Kyoto Dentō Sangyō Museum, The Museum of Kyoto Traditional Crafts) cũng giới thiệu các quy trình và dụng cụ như vẽ phác, đặt hồ, tô màu yūzen, thếp vàng, giúp bạn hiểu sâu hơn về Kyō-yūzen khi quan sát quy trình chứ không chỉ thành phẩm.
Những điểm đáng chú ý khi xem Kyō-yūzen
Người xem lần đầu không chỉ nên chú ý đến độ tinh xảo của họa tiết, mà còn cần quan sát cách chồng màu, cách dùng kinsai (thếp vàng) và cách tận dụng khoảng trắng.
Bạn sẽ dễ nhận ra trên một tấm vải có cả cảm giác đang ngắm bức tranh lẫn thiết kế để mặc được.
Bạn cũng nên quan sát cách bố trí các mô típ truyền thống thể hiện mùa như hoa, chim, dòng nước, từ đó cảm nhận được mỹ học theo từng mùa của Nhật Bản.
Cách thưởng thức nhuộm vải - dệt nhuộm khi đi du lịch | Cách xem triển lãm và trải nghiệm
Thông tin du lịch chính thức của Kyoto giới thiệu Bảo tàng Công nghiệp Truyền thống Kyoto (Kyoto Dentō Sangyō Museum) là nơi bạn có thể học về 74 mặt hàng thủ công truyền thống của Kyoto, bao gồm Nishijin-ori và Kyō-yūzen.
Tại đây, ngoài bảng giải thích từng mặt hàng, video quy trình chế tác, dụng cụ và nguyên liệu, còn có khu trải nghiệm thực tế, nơi bạn không chỉ thấy thành phẩm mà còn tìm hiểu được bối cảnh ra đời của chúng.
Vé vào cửa người lớn là 500 yên, miễn phí cho khách mặc trang phục truyền thống Nhật Bản (wasō).
Nếu muốn tham quan hiệu quả trong chuyến đi, bạn nên xem theo thứ tự sau:
- Trước tiên xem thành phẩm để xác định điều gì cuốn hút bạn
- Tiếp đó tìm hiểu quy trình và dụng cụ để biết chúng được làm thế nào
- Sau đó tham gia trải nghiệm, tự tay chạm vào màu và vải
Dù chỉ trải nghiệm ngắn, "lý do bạn thấy đẹp" cũng sẽ trở nên cụ thể hơn.
Trải nghiệm trước khi mua sắm sẽ thay đổi hẳn cách nhìn của bạn đối với tác phẩm.
Trải nghiệm nhuộm vải - dệt nhuộm | Thời gian và cách chọn
Tại thành phố Kyoto có nhiều xưởng cho phép trải nghiệm kata-zome (nhuộm khuôn) theo phong cách Kyō-yūzen hoặc dệt tay Nishijin-ori.
Có những khóa trải nghiệm nhuộm khuôn ngắn, bắt đầu từ khoảng 30 phút.
Trải nghiệm dệt tay thường kéo dài khoảng 1 tiếng 30 phút, bạn sẽ có niềm vui tự tay hoàn thành tác phẩm của riêng mình.
Việc hỗ trợ tiếng Anh, yêu cầu đặt trước và cách mang sản phẩm về mỗi nơi mỗi khác, nên bạn nên kiểm tra trước cho thuận tiện.
Mẹo chọn quà lưu niệm nhuộm vải - dệt nhuộm | Hình dung hoàn cảnh sử dụng
Khi chọn quà lưu niệm nhuộm vải - dệt nhuộm, ngoài vẻ ngoài, bạn nên kiểm tra chất liệu, hoàn cảnh sử dụng và cách bảo quản để tránh hối tiếc.
Bạn có thể bắt gặp nhiều món dễ dùng hằng ngày như khăn choàng, furoshiki (khăn gói), túi nhỏ, ví đựng danh thiếp, hộp nhỏ làm từ vải obi.
Đặc biệt, đồ nhuộm cần lưu ý hiện tượng phai màu do nước và ma sát, còn đồ dệt có thể thay đổi hình ảnh tùy theo độ nổi của sợi và nếp gấp khi dùng.
Khi mua, hãy đọc kỹ bảng hướng dẫn ở cửa hàng và hỏi nhân viên xem có giặt được không, có cần giặt khô (dry cleaning) không.
Giá cả dao động tùy sản phẩm và chất liệu, nhưng khăn tay và đồ nhỏ thường bắt đầu từ vài nghìn yên, khăn choàng và furoshiki khoảng 5.000 đến 15.000 yên, còn túi làm từ vải obi thường từ 20.000 yên trở lên.
Cách di chuyển đến khu Nishijin và lưu ý khi tham quan
Khu Nishijin, vùng sản xuất Nishijin-ori, nằm chủ yếu ở khu Kamigyō thuộc thành phố Kyoto, đi từ ga Kyoto (Kyoto Station) bằng xe buýt thành phố mất khoảng 30 phút.
Từ ga Imadegawa (tuyến tàu điện ngầm Karasuma) cũng có thể đi bộ khoảng 10-15 phút, vị trí rất thuận tiện để ghé vào giữa lịch trình tham quan.
Có những cơ sở cho phép tham quan xưởng, nhưng phần lớn là nơi các nghệ nhân đang làm việc thực tế, nên bạn cần chú ý quy định chụp ảnh và thời điểm trò chuyện phù hợp.
Tại các cơ sở trưng bày, bạn nên tuân thủ các quy tắc cơ bản như không tùy tiện chạm vào tác phẩm và tránh dùng flash khi chụp ảnh, như vậy buổi tham quan sẽ trọn vẹn hơn.
Tổng kết | Tìm hiểu văn hóa vải vóc Nhật Bản qua nhuộm vải - dệt nhuộm
Nhuộm vải - dệt nhuộm là cửa ngõ để bạn khám phá văn hóa vải vóc Nhật Bản, gồm hai kỹ thuật: phủ màu lên sợi và vải, cùng với việc kết sợi để tạo thành vải.
Với Nishijin-ori, bạn cảm nhận được vẻ đẹp cấu trúc của việc dệt từ sợi đã nhuộm trước; còn với Kyō-yūzen, bạn thấy được biểu đạt màu sắc tinh tế bằng vẽ tay hoặc nhuộm khuôn.
Thay vì chỉ ngắm tác phẩm như "truyền thống đẹp mắt", nếu bạn ý thức được chúng được tạo ra như thế nào, dấu vết thủ công còn lưu lại ở đâu, cái nhìn của bạn khi du lịch sẽ sâu sắc hơn rất nhiều.
Hãy kết nối các trải nghiệm triển lãm, biểu diễn, thực hành và mua sắm để tìm ra cách tận hưởng riêng trong thế giới nhuộm vải - dệt nhuộm đặc trưng của Kyoto.
