Tōji là ngày gì? Tìm hiểu về cột mốc mùa của Nhật Bản
Tōji (đông chí) là một trong 24 tiết khí, chỉ thời điểm trong năm có ban ngày ngắn nhất và đêm dài nhất.
Tōji rơi vào khoảng cuối tháng 12 hằng năm, tương ứng với ngày 21 hoặc 22 tháng 12.
Thời khắc Mặt Trời đạt kinh độ hoàng đạo 270 độ được coi là điểm đông chí, và kể từ ngày hôm sau, ban ngày sẽ dần dài ra.
Từ xa xưa, Tōji còn được gọi là "Ichiyō-raifuku" (âm đến cực rồi lại chuyển sang dương), được xem là cột mốc mang ý nghĩa may mắn.
Tại Nhật Bản, ngày này không chỉ được xem là một mốc thiên văn đơn thuần, mà còn là cột mốc quan trọng để vượt qua thời gian lạnh giá một cách khỏe mạnh.
Lý do phong tục ăn món ăn theo mùa và tắm đặc biệt vẫn còn được giữ đến nay chính là vì chứa đựng tấm lòng chăm sóc cơ thể và cầu mong sức khỏe, bình an vào lúc giao mùa.
Vì sao người Nhật ăn bí đỏ vào ngày Tōji?
Món ăn nổi tiếng nhất trong ngày Tōji chính là kabocha (bí đỏ Nhật Bản).
Kabocha còn có tên gọi khác là "nankin", và vì những thực phẩm có chữ "n" được cho là mang đến "vận may" (un), nên dẫn đến phong tục ăn bí đỏ vào ngày Tōji.
Ngoài nankin, các thực phẩm như renkon (củ sen), ninjin (cà rốt), ginnan (hạt bạch quả), kinkan (quả quất), kanten (rau câu) và udon được gọi là "Fuyu no Nanakusa" (bảy loại thực phẩm mùa đông), được cho là mang lại may mắn khi ăn vào ngày Tōji.
Vì sao lại là bí đỏ vào mùa đông?
Kabocha thực ra là loại rau được thu hoạch vào mùa hè, nhưng nhờ vỏ dày, dễ bảo quản nên vẫn có thể ăn được vào thời điểm mùa lạnh khi rau củ khan hiếm.
Việc dễ bảo quản, vị ngọt càng đậm đà, và giàu vitamin cùng caroten cũng là những lý do khiến bí đỏ trở thành thực phẩm được yêu thích trong ngày Tōji.
Ngày xưa, do rau mùa đông rất hạn chế, bí đỏ thu hoạch vào mùa hè và dự trữ lại là nguồn dinh dưỡng quý giá để sống khỏe mạnh qua mùa đông.
Các cách chế biến dễ bắt gặp khi đi du lịch
Trong gia đình Nhật Bản, bí đỏ thường được chế biến thành món nimono (món ninh), với nước tương và đường ninh nhỏ lửa cho thấm, mang vị dịu dàng đặc trưng.
Tùy theo vùng miền, còn có món "itoko-ni" – bí đỏ ninh cùng đậu đỏ – được yêu thích ở vùng Hokuriku như một món ăn địa phương.
Khi đi du lịch, bạn có thể gặp những món bí đỏ đặc trưng cho tiết Tōji ở các quán ăn Nhật kiểu obanzai, bát nhỏ kèm trong set cơm định thực (teishoku), thực đơn ở ryokan, hay quầy món ăn theo mùa tại siêu thị.
Một số nơi còn truyền lại dưới dạng món ăn đặc sản địa phương, trở thành cánh cửa giúp bạn tìm hiểu về văn hóa ẩm thực mùa đông.
Vì sao phong tục tắm yuzu-yu vào ngày Tōji nổi tiếng?
Một phong tục nổi tiếng khác của ngày Tōji là yuzu-yu (tắm với quả yuzu).
Có những nhà tắm công cộng tổ chức yuzu-yu đúng vào ngày Tōji, và từ xưa đã có câu nói "Tắm yuzu-yu cả năm không bị cảm".
Yuzu-yu được cho là đã lan rộng vào thời Edo như chiêu thu hút khách của sentō (nhà tắm công cộng), dựa trên sự chơi chữ đồng âm giữa "tōji" (đông chí) và "tōji" (dưỡng bệnh bằng tắm suối nóng), cùng giữa "yuzu" và "yūzū" (sự thuận lợi, linh hoạt).
Phong tục mùa đông tận hưởng hương thơm của yuzu
Yuzu-yu không chỉ làm ấm cơ thể, mà còn là phong tục để thưởng thức hương thơm tươi mát và cảm nhận không khí mùa.
Vừa tận hưởng hương thơm dễ chịu, vừa cảm nhận không khí mùa đông chính là nét quyến rũ riêng.
Đối với du khách, đây là một chủ đề dễ dàng trải nghiệm văn hóa tắm mùa đông của Nhật Bản.
Tuy nhiên, việc có tổ chức hay không và ngày giờ cụ thể khác nhau tùy từng cơ sở, nên nếu muốn trải nghiệm yuzu-yu tại sentō hay cơ sở tắm nóng, hãy kiểm tra trên website chính thức hoặc bảng hướng dẫn trong cơ sở trước khi đến.
Cách thưởng thức đơn giản tại nhà hoặc tại nơi lưu trú
Ngay cả khi nơi lưu trú không cung cấp yuzu-yu, chỉ cần mua vài quả yuzu ở siêu thị hay cửa hàng trái cây, thả nguyên quả vào bồn tắm là đã có thể tận hưởng hương thơm.
Nếu da bạn nhạy cảm, nên thả nguyên quả không cắt hoặc cho vào túi vải gạc để giảm bớt kích ứng sẽ an toàn hơn.
Cách tận hưởng ngày Tōji tại Nhật Bản
Tōji không phải là lễ hội lớn được tổ chức đồng nhất trên toàn quốc, mà cách đón nhận khác nhau một chút tùy theo gia đình, địa phương và từng cơ sở.
Vì vậy, khi muốn cảm nhận không khí Tōji trong chuyến du lịch, thay vì tìm kiếm sự kiện đặc biệt, hãy chú ý đến ẩm thực, tắm và quầy hàng theo mùa sẽ dễ tìm thấy hơn.
Những nơi dễ tìm thấy
- Quầy món ăn nhỏ obanzai hay thực đơn theo mùa tại các nhà hàng Nhật, ryokan
- Quầy món ăn chế biến sẵn ở siêu thị và depachika, quầy rau củ với yuzu và rau mùa đông
- Biển thông báo "yuzu-yu" tại sentō hay cơ sở tắm onsen trong ngày (có thể chỉ có trong ngày Tōji)
- Cửa hàng lưu niệm tại điểm du lịch, đồ trang trí theo mùa, sản phẩm giới hạn mùa đông tại các tiệm wagashi
Bí quyết tận hưởng thoải mái
Văn hóa Tōji không phải là nghi lễ khó khăn đến mức không có kiến thức thì không tham gia được.
Chỉ cần chọn một món ăn với kabocha, cầm một sản phẩm thơm hương yuzu, hay trải nghiệm văn hóa tắm… những trải nghiệm nhỏ cũng đủ truyền tải cảm giác giao mùa của Nhật Bản.
Khi biết nguồn gốc rồi thưởng thức, bạn sẽ nhận ra đó không chỉ là phong tục mùa đông, mà là trí tuệ sống được đúc kết qua thời gian.
Quy tắc và lưu ý khi tiếp xúc với văn hóa Tōji
Tōji không hẳn là một nghi lễ tôn giáo thuần túy, mà thiên về phong tục theo mùa còn in dấu trong sinh hoạt hằng ngày.
Vì vậy, khi là du khách đến tận hưởng, thay vì ghi nhớ những nghi thức đặc biệt, điều quan trọng là tuân thủ quy định của nơi mình ghé thăm.
Tại cơ sở tắm, ưu tiên quy định chính thức
Ở các cơ sở tắm onsen và sentō, các quy định như có cho phép chụp ảnh, có được mang đồ ăn uống vào, hay hướng dẫn luân phiên khi đông khách… đều khác nhau.
Dù tổ chức yuzu-yu đúng vào ngày Tōji, ngày thực hiện và cách cung cấp (thả yuzu trong bồn, cho vào túi…) cũng không đồng nhất.
Hãy kiểm tra bảng hướng dẫn trong cơ sở và website chính thức, tuân thủ các quy tắc cơ bản như không cho khăn vào bồn tắm, phải tắm rửa cơ thể trước khi vào bồn, để không làm phiền người khác.
Trân trọng thưởng thức như một nét văn hóa ẩm thực
Món kabocha và yuzu-yu là phong tục chứa đựng tâm nguyện "muốn vượt qua mùa lạnh một cách khỏe mạnh" của người Nhật.
Thay vì chỉ tiêu thụ như một trải nghiệm lạ, nếu để ý đến cảm giác theo mùa và trí tuệ sống đằng sau, bạn sẽ hiểu sâu hơn về chuyến đi của mình.
Chuẩn bị cho sức khỏe và khí hậu
Thời điểm Tōji có thời gian ban ngày ngắn nhất trong năm, nhiệt độ dễ xuống thấp, vì vậy nên chuẩn bị áo ấm, miếng dán giữ nhiệt (kairo), son dưỡng môi để yên tâm hơn.
Một số vùng còn có tuyết rơi, nên hãy chọn giày chống trượt và dành dư thời gian di chuyển để an toàn.
Tổng kết
Tōji là cột mốc chuyển mùa khi ban ngày ngắn nhất và đêm dài nhất trong năm, thường rơi vào ngày 21 hoặc 22 tháng 12 hằng năm.
Tại Nhật Bản, người ta ăn bí đỏ kabocha, tắm yuzu-yu như một trí tuệ sống để đón mùa lạnh một cách êm đềm.
Khi đi du lịch, nếu chú ý đến ẩm thực theo mùa và văn hóa tắm, bạn sẽ dễ dàng cảm nhận được nhịp sống Nhật Bản – điều khó thấy được chỉ qua các điểm tham quan.
