Đồ chơi truyền thống Nhật Bản (denshō gangu) là gì? Những món đồ chơi được lưu truyền qua nhiều thế hệ
Denshō gangu (đồ chơi truyền thống Nhật Bản) là những món đồ chơi cổ xưa được lưu truyền qua nhiều thế hệ trong đời sống và văn hóa các vùng miền của Nhật Bản.
Tuy vẻ ngoài mộc mạc, nhưng chúng mang lại niềm vui khi vận động đôi tay, học cách sử dụng cơ thể và sáng tạo trong lúc chơi.
Những món đồ chơi truyền thống Nhật Bản tiêu biểu như kendama, koma (con quay) và taketonbo (chuồn chuồn tre) thường được làm từ các nguyên liệu tự nhiên như gỗ và tre, có hình dáng đơn giản nhưng chứa đựng kỹ thuật tinh xảo, đồng thời có thể chơi cùng gia đình và bạn bè.
Vì vậy, thay vì chỉ xem chúng là đồ chơi đơn thuần, sức hấp dẫn sẽ được cảm nhận rõ hơn khi nhìn nhận chúng như công cụ phản ánh văn hóa sinh hoạt của Nhật Bản.
Lý do khiến đồ chơi truyền thống Nhật Bản trở nên thú vị
- Luật chơi đơn giản, ngay cả người mới bắt đầu cũng dễ dàng nhập cuộc
- Không chỉ ngắm nhìn, bạn còn có thể tự tay trải nghiệm
- Chất liệu và hình dáng vẫn lưu giữ cảm giác thủ công đặc trưng của Nhật Bản
- Tuy nhìn có vẻ dành cho trẻ em, nhưng người lớn cũng dễ bị cuốn hút
- Vượt qua rào cản ngôn ngữ, du khách nước ngoài cũng có thể cùng tham gia chơi
Sức hấp dẫn của kendama nằm ở hình dáng đơn giản và sự đa dạng của các kỹ thuật
Kendama là một món đồ chơi truyền thống tiêu biểu của Nhật Bản, gồm một thân gỗ có đầu nhọn và 3 chiếc đĩa (đĩa lớn, đĩa nhỏ, đĩa giữa), dùng để đón hoặc xiên quả bóng gỗ khi chơi.
Chuyển động trông có vẻ đơn giản, nhưng cảm giác sẽ thay đổi rất nhiều tùy theo tư thế, cách dùng cổ tay và mức độ tập trung.
Lịch sử và nơi khởi nguồn của kendama
Những trò chơi tương tự kendama đã xuất hiện ở nước ngoài từ lâu, còn tại Nhật Bản, các trò chơi liên quan được giới thiệu trong tài liệu "Kenkai Sumō Zue" thời Edo.
"Nichigetsu Ball" được xem là nguyên mẫu của kendama hiện nay, do Egusa Hamaji - người gốc thành phố Kure tỉnh Hiroshima - sáng chế và đăng ký vào năm 1918 (Taishō 7), sau đó được công nhận là mẫu hữu ích vào năm 1919 (Taishō 8).
Sau đó, do kỹ thuật tiện gỗ phát triển mạnh tại thành phố Hatsukaichi tỉnh Hiroshima nên việc sản xuất chính thức bắt đầu ở đây, và Hatsukaichi được biết đến như "nơi khởi nguồn của kendama".
Năm 1975, Hiệp hội Kendama Nhật Bản (công ích) được thành lập, và hiện nay các hoạt động thi đấu, giao lưu đang lan rộng cả trong và ngoài nước.
Vì sao kendama dễ trở nên gần gũi khi đi du lịch
Sức hấp dẫn của kendama nằm ở chỗ cách chơi dễ dàng truyền đạt qua thị giác.
Dù không hiểu ngôn ngữ, chỉ cần xem biểu diễn là có thể hình dung được "cách chơi như thế nào", nên đây cũng là cơ hội tốt để giao lưu với du khách nước ngoài.
Ngoài ra, do thành công và thất bại đều rõ ràng nên ngay cả trong thời gian ngắn cũng dễ có cảm giác thành tựu, đây cũng là một đặc điểm nổi bật.
Không chỉ là việc chơi giỏi, mà ngay cả quá trình từng bước nắm bắt cảm giác cũng trở thành một niềm vui.
Người mới bắt đầu nên thử các kỹ thuật cơ bản như "đặt bóng lên đĩa lớn" hay "đặt lên đĩa nhỏ", có người chỉ cần khoảng 5-10 phút là đã nắm được mẹo.
Khi đã quen, bạn có thể thử thách bản thân với những kỹ thuật khó hơn như "tomeken", "hikoki" hay "moshikame" theo từng cấp độ.
Trải nghiệm koma (con quay): hiểu thêm về sự khéo léo thủ công và cảm giác cân bằng của người Nhật
Koma (con quay) là món đồ chơi truyền thống có cơ chế đơn giản là xoay tròn để chơi, nhưng lại chứa đựng nhiều sáng tạo về hình dáng và trọng lượng.
Có nhiều cách chơi đa dạng như "nagegoma" (quay dây ném), "hinerigoma" (xoay trục bằng tay), "momigoma" (xoay bằng cách xát hai tay), và niềm vui đến từ việc so sánh sự khác biệt về hình dáng bên ngoài.
Lịch sử koma Nhật Bản và đặc trưng từng vùng miền
Lịch sử koma Nhật Bản rất lâu đời, có những con quay bằng gỗ được khai quật được cho là có niên đại khoảng nửa sau thế kỷ 6 đến nửa đầu thế kỷ 7.
Đến thời Edo, koma trở thành trò chơi dân gian phổ biến khắp cả nước, và mỗi vùng miền đã sản sinh ra những loại koma mang đậm bản sắc địa phương.
Ví dụ, "Hakata-goma" ở Kyūshū được biết đến như nguyên mẫu của kyokugoma (con quay biểu diễn xiếc), vùng Tōhoku có "zugurigoma" có thể quay được cả trên tuyết, Kyoto có "Kyō-goma" được yêu thích như món đồ chơi may mắn - những con quay đặc sắc theo vùng miền vẫn được sản xuất cho đến ngày nay.
Những điểm cần chú ý khi quan sát koma
Sự khác biệt về hình dáng
Chỉ một thay đổi nhỏ về hình dáng cũng làm thay đổi cách quay và cảm giác ổn định.
Nếu bắt gặp koma trong chuyến đi, hãy chú ý không chỉ màu sắc và họa tiết, mà cả cách lấy trọng tâm và sự tinh tế trong chế tác.
Những chiếc koma được các nghệ nhân gọi là kijishi (thợ tiện gỗ) tiện ra bằng máy tiện ro-kuro thể hiện rõ trình độ thủ công của địa phương qua sự mịn màng của bề mặt và độ thẳng của trục.
Sự khác biệt về cách chơi
Koma có nhiều cách thưởng thức khác nhau như "quay lâu", "quay đẹp", "rơi đúng vị trí mục tiêu".
Không chỉ đơn thuần là thắng thua, mà còn có niềm vui từ việc trình diễn kỹ thuật và sự thú vị khi luyện tập lặp đi lặp lại.
Tùy từng vùng còn lưu truyền những cách chơi như cách quấn dây hay đập koma vào nhau gọi là "kenkagoma", mang lại niềm vui khi tiếp xúc với bối cảnh văn hóa địa phương.
Taketonbo - trò chơi truyền tải ý tưởng từ chất liệu tự nhiên
Taketonbo (chuồn chuồn tre) được biết đến như món đồ chơi truyền thống bay lên trời bằng lực xoay và sức gió (lực nâng).
Vì độ nhẹ của chất liệu và hình dáng cánh ảnh hưởng đến chuyển động, nên trong món đồ chơi nhỏ bé này chứa đựng sự thú vị của việc quan sát và sáng tạo.
Lịch sử taketonbo và nét đặc trưng Nhật Bản
Tại Nhật Bản, "ki-tonbo" (chuồn chuồn gỗ) làm bằng gỗ hinoki rất giống với taketonbo hiện nay đã được khai quật từ di chỉ cung điện Heijo cuối thời Nara, nên lịch sử của taketonbo được cho là có thể truy ngược về thời cổ đại.
Đến thời Edo, taketonbo trở thành trò chơi của trẻ em được yêu thích rộng rãi, và ngày nay vẫn là món đồ chơi truyền thống nổi tiếng được làm tại các trường học thiên nhiên và lớp học thủ công.
Cách chơi và sức hấp dẫn của taketonbo
Sức hấp dẫn của taketonbo nằm ở chỗ trò chơi được sinh ra từ chất liệu gần gũi là tre.
Quy trình tận dụng vật liệu tự nhiên, tự tay chế tác, thử nghiệm cách bay và điều chỉnh nhiều lần thể hiện trí tuệ mộc mạc trong đời sống Nhật Bản.
Cách chơi cơ bản là dùng hai lòng bàn tay xát mạnh trục xuyên qua cánh hình chong chóng và bắn thẳng lên trên.
Khi bắn thành công, taketonbo bay lên cao, giúp bạn cảm nhận trực tiếp nguyên lý của cánh quay tương tự như trực thăng.
Bề ngoài trông nhẹ nhàng, nhưng để bay thẳng cần có mẹo trong cách cầm và cách dùng lực.
Do đó, đây là món đồ chơi để lại ấn tượng sâu sắc hơn khi thực sự cầm trên tay so với chỉ ngắm nhìn.
Cách thưởng thức đồ chơi truyền thống khi đi du lịch và mẹo chọn quà lưu niệm
Khi gặp đồ chơi truyền thống Nhật Bản, trước hết bạn nên xem không chỉ "món đồ chơi này có thể làm gì", mà còn "được làm từ chất liệu gì, được yêu thích trong hoàn cảnh nào".
Khi hiểu được bối cảnh, ấn tượng về cùng một chiếc kendama hay koma sẽ thay đổi rất nhiều.
Những điều cần lưu ý khi quan sát
- Là đồ trang trí hay đồ để chơi thật
- Đặc trưng của chất liệu như gỗ, tre, giấy được thể hiện ở đâu
- Dành cho trẻ em hay cả người lớn cũng có thể thưởng thức
- Đặc trưng vùng miền có được thể hiện qua màu sắc và họa tiết không
- Là sản phẩm thủ công của nghệ nhân hay hàng sản xuất hàng loạt
Những nơi có thể gặp đồ chơi truyền thống
Đồ chơi truyền thống có thể được tìm thấy tại các cửa hàng quà lưu niệm ở điểm du lịch, cửa hàng đồ thủ công dân gian, cũng như các bảo tàng chuyên về đồ chơi địa phương các vùng.
Tại Bảo tàng Đồ chơi Nhật Bản ở thành phố Himeji tỉnh Hyogo, hay các điểm tham quan liên quan tại thành phố Hatsukaichi tỉnh Hiroshima - nơi khởi nguồn của kendama - đôi khi có thể xem trưng bày thực tế và trải nghiệm.
Tại các cửa hàng quà lưu niệm ở những điểm du lịch chính như Asakusa và Kyoto, bạn có thể mua kendama và taketonbo bằng gỗ chính hiệu với giá khoảng 800 yên đến 3.000 yên, một số cửa hàng còn hỗ trợ gửi hàng quốc tế.
Nếu chọn làm quà lưu niệm
Nếu lần đầu chọn mua, nên chọn món dễ hình dung cách chơi và có kích cỡ dễ mang về.
Ngoài ra, việc quyết định trước rằng mua để chơi hay để trang trí cũng sẽ giúp việc chọn lựa dễ dàng hơn.
Nếu cửa hàng có giải thích, hãy xác nhận về chất liệu và cách sử dụng để yên tâm.
Tại những nơi có cơ hội biểu diễn, việc xem chuyển động trước khi chọn sẽ giúp bạn dễ dàng nắm bắt sức hấp dẫn của món đồ chơi đó.
Nếu kích cỡ vừa với hành lý xách tay lên máy bay (như kendama có kích cỡ tiêu chuẩn dài khoảng 18 cm), việc mang về nước ngoài sẽ tương đối thuận tiện.
Tổng kết | Tìm hiểu đời sống Nhật Bản qua đồ chơi truyền thống
Những đồ chơi truyền thống như kendama, koma, taketonbo vừa là dụng cụ để chơi, vừa là vật phẩm truyền tải tinh thần thủ công và cảm giác sinh hoạt của người Nhật.
Mỗi loại có niềm vui khác nhau, nhưng đều có điểm chung là "trong hình dáng đơn giản có chứa đựng sự sáng tạo".
Nếu bắt gặp đồ chơi truyền thống Nhật Bản trong chuyến du lịch, hãy thử để ý không chỉ việc có chơi giỏi hay không, mà còn cả chất liệu, hình dáng, cách sử dụng và cách được lưu truyền.
Như vậy, ngay cả từ những món đồ chơi gặp được qua quà lưu niệm hay trưng bày, bạn cũng có thể nhìn thấy chiều sâu mềm mại của văn hóa Nhật Bản.
