Shikki (sơn mài Nhật Bản) là gì? Đồ thủ công truyền thống gắn liền với đời sống Nhật Bản
Shikki (đồ sơn mài Nhật Bản) là một trong những sản phẩm thủ công truyền thống của Nhật Bản, được hoàn thiện bằng cách phủ nhiều lớp nhựa cây urushi lên cốt làm từ gỗ, giấy hoặc tre.
Không chỉ đẹp về hình thức, shikki còn được yêu thích bởi cảm giác nhẹ tay khi cầm và sự mềm mại khi chạm vào môi.
Tại Nhật Bản, đồ sơn mài được dùng trong nhiều hoàn cảnh khác nhau như bát, hộp jubako nhiều tầng, khay, đũa hay dụng cụ trà đạo.
Có những món được dùng hằng ngày như vật dụng thân thuộc, cũng có những món được dùng làm quà tặng hay trong dịp Tết và các nghi lễ chúc mừng.
Với du khách nước ngoài, shikki vừa mang nét thú vị của một loại thủ công truyền thống, vừa là vật dụng có thể sử dụng thực tế trong đời sống.
Điểm đặc trưng rất Nhật Bản là bạn không chỉ ngắm shikki tại bảo tàng hay cửa hàng thủ công, mà còn có cơ hội trải nghiệm ngay trong các bữa ăn tại nhà hàng Nhật hoặc ryokan (nhà trọ truyền thống).
Sức hút của đồ sơn mài Nhật Bản nằm ở đâu?
Vẻ đẹp thị giác và chiều sâu màu sắc
Đồ sơn mài Nhật Bản nổi tiếng với gam màu trầm ấm lấy đen và đỏ son làm chủ đạo.
Bề mặt có độ bóng, sắc thái thay đổi theo hướng ánh sáng chiếu vào cũng là một điểm đáng chú ý.
Các kỹ thuật trang trí rất đa dạng, như maki-e (vẽ hoa văn bằng vàng hoặc bạc) và chinkin (khắc rãnh trên bề mặt rồi dát vàng lá hoặc bột vàng).
Phong cách trải rộng từ những món lộng lẫy cho đến những món mang vẻ đẹp tĩnh tại, ít trang trí.
Cảm giác dễ chịu và tính thực dụng khi sử dụng
Shikki là loại đồ thủ công cho cảm giác thực dụng vượt xa vẻ ngoài.
Khi cầm, chúng thường nhẹ hơn bạn nghĩ và mang lại ấn tượng mềm mại, khác hẳn kim loại hay thủy tinh.
Khi dùng làm bát canh hay bát cơm, nhiệt khó truyền sang tay và món ăn cũng trông bắt mắt hơn.
Lý do shikki được dùng lâu dài trong bữa ăn Nhật Bản không chỉ nằm ở tính trang trí mà còn ở cảm giác sử dụng như vậy.
Hiểu về các loại shikki để thưởng thức trọn vẹn hơn
Đồ sơn mài dùng hằng ngày
Nếu lần đầu tiếp xúc với shikki, những món gần gũi như bát, đũa, đĩa nhỏ sẽ dễ hình dung nhất.
Chúng thuận tiện cho bữa ăn hằng ngày và dễ kết nối với văn hóa ẩm thực Nhật Bản.
Bạn có thể gặp những chiếc bát canh hay chén nhỏ tại các nhà hàng Nhật hay bữa sáng của ryokan.
Việc thử dùng khi đi du lịch sẽ giúp bạn nhận ra những sức hút không thể thấy được chỉ qua hình thức.
Đồ sơn mài mang tính trang trí cao
Đối với các món dùng làm quà tặng hay trưng bày, có thể kể đến jubako, khay, hộp maki-e, dụng cụ trà đạo, v.v.
Chú ý vào những hoa văn tinh tế và nét tay nghề tỉ mỉ, bạn sẽ thấy được chiều sâu của kỹ thuật thủ công Nhật Bản.
Chú ý đến cá tính riêng của từng vùng | Wajima-nuri, Aizu-nuri, Echizen-shikki và nhiều hơn nữa
Khắp nước Nhật có nhiều vùng sản xuất sơn mài kế thừa kỹ thuật và hoa văn riêng của địa phương.
Tiêu biểu là Wajima-nuri và Yamanaka-shikki ở tỉnh Ishikawa, Aizu-nuri ở tỉnh Fukushima, Echizen-shikki ở tỉnh Fukui, Kishū-shikki ở tỉnh Wakayama. Tất cả đều được công nhận là sản phẩm thủ công truyền thống cấp quốc gia.
Trong đó, Wajima-nuri được sản xuất tại thành phố Wajima, tỉnh Ishikawa, nổi tiếng bởi độ bền chắc nhờ dùng bột jinoko (bột đất diatomit đã nung) để làm lớp nền và trải qua hơn 100 công đoạn thủ công.
Khi ghé thăm các cửa hàng thủ công hoặc cơ sở trưng bày trong chuyến du lịch, bạn có thể so sánh màu sắc và hình dáng để thưởng thức.
Dù cùng gọi là shikki, ấn tượng mỗi vùng mỗi khác, mỗi nơi có sức hút riêng.
Thay vì chỉ nhớ tên vùng sản xuất, hãy quan sát xem loại nào hợp gu mình để dễ chọn hơn.
Một cách tận hưởng thú vị là lấy những loại sơn mài nổi tiếng như Wajima-nuri làm điểm khởi đầu, rồi mở rộng sự quan tâm sang các vùng sản xuất khác.
Những điểm cần lưu ý khi ngắm và chọn đồ sơn mài
Hãy bắt đầu từ mục đích sử dụng
Khi chọn shikki, trước tiên bạn nên tự hỏi "mình muốn dùng nó vào việc gì".
Cách chọn sẽ thay đổi tùy bạn muốn dùng trong bữa ăn, trưng bày hay làm quà tặng.
Nếu là lần đầu, nên chọn những món có kiểu dáng đơn giản, dễ hình dung hoàn cảnh sử dụng.
Ngay cả khi mua trong chuyến đi, lấy tiêu chí "có dùng được hằng ngày không" cũng giúp bạn ít bị chọn hụt.
Quan sát bề mặt ở cự ly gần
Shikki là loại thủ công dễ nhận ra sự khác biệt khi nhìn gần hơn là nhìn từ xa.
Hãy chú ý vào độ bóng, độ tinh xảo của hoa văn, đường nét mảnh mai của maki-e, chinkin, cũng như độ sâu của màu sắc để cảm nhận cá tính riêng của từng món.
Tận hưởng sự khác biệt của đồ thủ công
Có những món thủ công mà sức hút nằm ở sự khác biệt của từng chiếc chứ không phải sự đồng đều.
Nếu nhìn shikki như một thứ có hương vị riêng khác với hàng công nghiệp, thì chính thời gian chọn lựa cũng trở thành một trải nghiệm du lịch.
Nắm sơ về mức giá
Giá của shikki chênh lệch rất nhiều tùy theo vùng sản xuất, kỹ thuật và công sức chế tác.
Có những món dễ tiếp cận như bát canh hay đũa dùng hằng ngày, cho đến các tác phẩm cao cấp được trang trí bằng maki-e hay chinkin.
Bạn nên bắt đầu từ tầm giá dễ chạm tới, nếu ưng ý thì nâng dần lên các sản phẩm cao cấp hơn.
Lưu ý khi sử dụng và cách bảo quản đồ sơn mài
Tránh các tác động mạnh
Shikki thường được xem là đồ thủ công tinh tế, khi sử dụng nên tránh va đập mạnh và nhiệt độ cao.
Nếu xếp chồng hoặc đặt một cách thô bạo, bề mặt có thể bị trầy.
Khả năng dùng được với lò vi sóng hay máy rửa bát khác nhau tùy sản phẩm, nên hãy kiểm tra thông tin hướng dẫn khi mua.
Sau khi dùng, hãy xử lý nhẹ nhàng
Khi bảo dưỡng, cách làm thông thường là rửa nhẹ bằng khăn hoặc miếng rửa mềm cùng nước rửa trung tính.
Hãy tránh dùng bột tẩy mạnh, miếng cọ kim loại và chất tẩy trắng vì chúng sẽ làm hại bề mặt.
Sau khi dùng, không nên để vết bẩn lâu, hãy lau khô nước và để ráo hẳn trước khi cất để giữ được tình trạng đẹp lâu dài.
Chú ý cả nơi cất giữ
Nếu muốn dùng lâu, hãy bảo quản tránh ánh nắng trực tiếp, nơi có luồng điều hòa/máy sưởi thổi thẳng vào, hoặc nơi quá khô.
Ngay cả khi mua ở nơi du lịch, biết cách xử lý sau khi mang về sẽ giúp bạn sử dụng thuận tiện hơn.
Cách bảo quản có thể khác nhau tùy sản phẩm, vùng sản xuất và chất liệu, nên khi mua hãy kiểm tra hướng dẫn của cửa hàng hoặc nhà sản xuất.
Có thể gặp đồ sơn mài ở đâu? Bảo tàng, cửa hàng thủ công, nhà hàng Nhật
Để tiếp cận shikki trong chuyến đi, kết hợp nhiều địa điểm sẽ giúp bạn hiểu sâu hơn.
Tại các bảo tàng như Bảo tàng Quốc gia Tōkyō hay Bảo tàng Nghệ thuật Sơn mài Wajima tỉnh Ishikawa, bạn có thể thưởng thức những kiệt tác lịch sử và kỹ thuật cao cấp.
Tại các trung tâm thương mại lớn ở thành thị hoặc cửa hàng chuyên về đồ thủ công truyền thống, bạn có thể cầm trực tiếp các sản phẩm đương đại từ nhiều vùng để so sánh và chọn lựa.
Hơn nữa, tại nhà hàng Nhật hay ryokan, việc sử dụng shikki thật sự sẽ giúp bạn cảm nhận được sự nhẹ nhàng và cảm giác dễ chịu khi chạm môi.
Kết hợp ba trải nghiệm "ngắm, chọn, sử dụng" sẽ giúp sức hút của đồ sơn mài hiện ra sinh động hơn.
Đồ sơn mài là cánh cửa dẫn vào văn hóa Nhật Bản
Shikki không đơn thuần là đồ đựng, mà là một loại thủ công truyền thống cho phép bạn cảm nhận mỹ cảm và lối sống của người Nhật.
Nó gắn bó với nhiều bối cảnh: bữa ăn, lễ hội theo mùa, văn hóa tặng quà và hơn thế.
Khi chú ý đến chiếc bát ở nhà hàng Nhật hay so sánh nét thủ công tại cửa hàng đồ mỹ nghệ, góc nhìn về chuyến đi của bạn sẽ sâu sắc thêm đôi chút.
Nếu có một cái tên sơn mài mà bạn từng nghe qua như Wajima-nuri, thì từ đó bạn dễ mở rộng sự quan tâm đến cả thế giới thủ công Nhật Bản.
Không chỉ ngắm từ xa như một tác phẩm nghệ thuật, việc xem nó như vật dụng dùng thực sự sẽ rút ngắn khoảng cách giữa bạn và văn hóa Nhật Bản.
Tổng kết
Shikki là một sản phẩm vừa mang vẻ đẹp của thủ công truyền thống Nhật Bản, vừa có tính thực dụng của vật dụng hằng ngày.
Khi nắm được những điều cơ bản, ấn tượng lúc bắt gặp tại cửa hàng hay lúc dùng ở nhà hàng Nhật sẽ khác hẳn.
Nếu là lần đầu làm quen, hãy bắt đầu từ những món gần gũi như bát hay đũa.
Chú ý đến các loại sơn mài tiêu biểu như Wajima-nuri, đồng thời thưởng thức toàn diện từ hình thức, cảm giác cầm, trải nghiệm sử dụng, các kỹ thuật trang trí như maki-e, chinkin cho đến cách bảo quản, bạn sẽ cảm nhận được sức hút của shikki một cách tự nhiên hơn.
