Kokeshi là gì? Tìm hiểu cơ bản về búp bê gỗ truyền thống vùng Tohoku
Kokeshi là loại búp bê gỗ ra đời ở vùng Tohoku (đông bắc Nhật Bản) vào cuối thời Edo, và là một trong những sản phẩm thủ công truyền thống tiêu biểu của Nhật Bản.
Đặc trưng của kokeshi là phần đầu tròn, thân hình trụ thanh thoát cùng biểu cảm và hoa văn vẽ tay, trong tạo hình giản dị vẫn toát lên cá tính riêng của từng nghệ nhân (kōjin).
Theo truyền thuyết, ban đầu những thợ mộc gọi là kijishi làm búp bê gỗ cho trẻ em tại các khu suối nước nóng (onsen) nơi khách đến nghỉ dưỡng chữa bệnh, và đây được xem là nguồn gốc của kokeshi.
Hiện nay, kokeshi vẫn tiếp tục được chế tác tại 6 tỉnh vùng Tohoku là Aomori, Iwate, Akita, Miyagi, Yamagata và Fukushima, được yêu thích như món quà lưu niệm du lịch và đồ trang trí nội thất.
Với những ai quan tâm đến nghề thủ công Nhật Bản và đang tìm kinh nghiệm du lịch Nhật, kokeshi không chỉ đơn thuần là "dễ thương" mà còn là vật phẩm mang chiều sâu của lịch sử và văn hóa vùng miền.
Do được tiện thủ công trên máy lathe từ các loại gỗ như mizuki (gỗ sơn thù du) hay itayakaede (gỗ thích), kokeshi mang hơi ấm mộc mạc của gỗ mà các sản phẩm thủy tinh hay kim loại không có được, đây cũng là điểm hấp dẫn lớn.
Kokeshi dễ hòa hợp với cả phòng kiểu Nhật truyền thống lẫn phòng khách hiện đại hay phòng kiểu Tây, không kén chỗ trưng bày, và đây cũng là một trong những lý do khiến kokeshi được yêu thích đến ngày nay.
Lịch sử kokeshi và nguồn gốc tên gọi
Lịch sử của kokeshi bắt đầu từ cuối thời Edo (khoảng đầu thế kỷ 19).
Những thợ mộc kijishi chuyên làm bát đĩa gỗ ở vùng núi Tohoku đã tận dụng gỗ thừa trong lúc tiện gỗ để làm đồ chơi cho trẻ em, và khách đến tắm suối nước nóng đã mua về làm quà, đó là khởi nguồn của kokeshi.
Trước kia, ở mỗi địa phương búp bê này có những tên gọi khác nhau như "kideko", "koges", "kiboko", nhưng vào khoảng năm 1940 (Shōwa 15), tên gọi "kokeshi" đã được thống nhất.
Tên gọi này đôi khi còn được viết bằng chữ Hán, tuy nhiên về nguồn gốc của cách viết này có nhiều giả thuyết khác nhau.
Năm 1981, "Kokeshi truyền thống Miyagi" được Bộ trưởng Bộ Kinh tế Công nghiệp Nhật Bản công nhận là sản phẩm thủ công truyền thống, và kokeshi được chú ý trở lại như một sản phẩm thủ công đại diện cho văn hóa địa phương.
Phân biệt kokeshi truyền thống và kokeshi sáng tạo
Khi ngắm kokeshi bên cạnh nhau, bạn sẽ nhận ra chúng tuy giống nhau nhưng ấn tượng lại có đôi chút khác biệt.
Để dễ hiểu về sự khác biệt đó, trước tiên hãy phân loại thành 2 nhóm: "kokeshi truyền thống" và "kokeshi sáng tạo".
Đặc điểm của kokeshi truyền thống và 11 dòng phái
Kokeshi truyền thống được chế tác theo hình dáng, hoa văn và kỹ thuật tô vẽ (byōsai) được truyền lại qua nhiều thế hệ ở mỗi vùng sản xuất.
Hiện nay, kokeshi truyền thống thường được phân thành 11 dòng phái, tiêu biểu như dòng Tsugaru (tỉnh Aomori), Nanbu (tỉnh Iwate), Kijiyama (tỉnh Akita), Naruko, Tōgatta, Yajirō, Sakunami (tỉnh Miyagi), Yamagata, Hijiori, Zaōtakayu (tỉnh Yamagata), và Tsuchiyu (tỉnh Fukushima).
Trong số đó, kokeshi Naruko (thành phố Osaki, Miyagi), kokeshi Tōgatta (thị trấn Zaō, Miyagi) và kokeshi Tsuchiyu (thành phố Fukushima, Fukushima) là những kokeshi của các vùng sản xuất tiêu biểu được biết đến rộng rãi.
Cách kẻ đường trên thân, hoa văn hoa và nét mặt đều mang đậm phong vị địa phương, so sánh chúng sẽ khiến niềm vui chuyến đi càng thêm phong phú.
Sức hấp dẫn của kokeshi sáng tạo
Ngược lại, kokeshi sáng tạo là dòng mới ra đời từ thời Showa trở đi, dựa trên kỹ thuật truyền thống nhưng được chế tác với ý tưởng tự do hơn.
Đa dạng về hình dáng, màu sắc và cách vẽ biểu cảm, nhiều tác phẩm sử dụng màu pastel hoặc các họa tiết hiện đại, có thể sử dụng như đồ trang trí nội thất phù hợp với cuộc sống hiện đại.
Không chỉ được nhìn nhận như sản phẩm thủ công, kokeshi sáng tạo còn có cảm giác gần với nghệ thuật và đồ tạp hóa, dễ lựa chọn một cách thoải mái.
Với người lần đầu mua kokeshi, nếu so sánh cả kokeshi truyền thống và kokeshi sáng tạo, bạn sẽ dễ dàng tìm được mẫu phù hợp với sở thích của mình.
Điểm cần chú ý khi ngắm kokeshi | 3 góc nhìn đáng lưu tâm
Sức hấp dẫn của kokeshi không chỉ dừng lại ở việc cảm nhận "khuôn mặt dễ thương".
Chỉ cần để ý một chút đến các điểm ngắm, bạn sẽ phát hiện thêm nhiều điều thú vị ngay tại cùng một quầy hàng và cảm nhận rõ cá tính của từng nghệ nhân.
Ngắm nét mặt và biểu cảm
Quan sát hình dáng mắt (nét đơn, nét đôi, nét ba...), cách vẽ mũi, miệng và sự cân đối tổng thể, bạn sẽ thấy được cá tính riêng của từng tác phẩm.
Có tác phẩm mang không khí dịu dàng, có tác phẩm toát lên vẻ kiên nghị, có tác phẩm lại gợi cảm giác hoài niệm, biểu cảm thay đổi đáng ngạc nhiên tùy theo nghệ nhân.
Ngay cả trong cùng một dòng phái, biểu cảm sẽ khác nhau nếu nghệ nhân khác nhau, vì vậy với các tác phẩm bạn thích hãy kiểm tra chữ ký của nghệ nhân được ghi ở đáy búp bê.
Ngắm hoa văn và cách dùng màu trên thân
Trên thân kokeshi thường được vẽ các hoa văn khác nhau tùy vùng sản xuất như hoa cúc, hoa mơ, đường kẻ ngang khi tiện trên máy lathe.
Ví dụ, kokeshi Naruko đặc trưng bởi hoa cúc xếp lớp, kokeshi Tōgatta có hoa cúc tỏa tia, còn kokeshi Yajirō có phần đầu hình chiếc mũ beret với các đường kẻ ngang.
Cách dùng màu lấy tông đỏ làm chủ đạo chứa đựng ý nghĩa xua đuổi tà ma và cầu mong cho trẻ em khỏe mạnh lớn lên.
Ngắm chất gỗ và đường nét hoàn thiện
Các loại gỗ được dùng chủ yếu là mizuki và itayakaede, đường vân gỗ và độ hoàn thiện bề mặt cũng là điểm đáng ngắm của kokeshi.
Tùy theo cách hoàn thiện bằng sáp bóng hay dầu mộc mạc mà ấn tượng mang lại sẽ khác biệt rõ rệt.
Hãy thử cầm trên tay để cảm nhận trọng lượng và nét mộc của thớ gỗ.
Cách tận hưởng việc gặp gỡ kokeshi trên hành trình
Kokeshi không chỉ là thứ để mua, mà bản thân việc "gặp gỡ" trong hành trình cũng trở thành niềm vui thú vị.
Nếu bạn quan tâm đến nghề thủ công Nhật Bản, thì khoảnh khắc dừng lại tại quầy hàng và ngắm thật kỹ sẽ trở thành trải nghiệm du lịch tự túc không thể thay thế.
So sánh tại cửa hàng lưu niệm và cửa hàng thủ công ở khu suối nước nóng
Tại các khu suối nước nóng vùng Tohoku như Naruko Onsen (Miyagi), Tsuchiyu Onsen (Fukushima), Tōgatta Onsen (Miyagi), Hijiori Onsen (Yamagata), có nhiều cửa hàng lưu niệm và cửa hàng liền kề xưởng chế tác kokeshi.
Dù cùng trưng bày trên một kệ, hình dáng và biểu cảm mỗi con lại có sự khác biệt tinh tế, nếu còn thời gian thì nên ghé nhiều cửa hàng để so sánh.
Tham quan xưởng và trải nghiệm tô vẽ
Tại "Nihon Kokeshi-kan" (Bảo tàng Kokeshi Nhật Bản) ở thành phố Osaki, tỉnh Miyagi, bạn có thể tham quan phần trình diễn chế tác của nghệ nhân và trải nghiệm tô vẽ, các cơ sở ở Naruko và Tōgatta cũng có các lớp trải nghiệm tương tự.
Một con kokeshi mà bạn tự vẽ biểu cảm sẽ trở thành kỷ niệm du lịch độc nhất vô nhị trên thế giới.
Chọn mua với ý thức về sự gắn kết với vùng sản xuất
Kokeshi có bối cảnh là được kế thừa trong dòng chảy văn hóa địa phương và nghề thủ công.
Khi bạn chú ý đến "vùng đất nào đã yêu thích loại này", "có nhiều hoa văn và biểu cảm gì", sự hiểu biết về điểm đến du lịch sẽ sâu sắc hơn.
Điểm lưu ý khi chọn kokeshi làm quà
Khi muốn chọn kokeshi làm quà, ngoài sở thích về ngoại hình, hãy cân nhắc cả tính tiện lợi khi mang về và dễ trưng bày.
Đặc biệt với du khách từ nước ngoài, kokeshi ít bị vỡ, nhẹ và có thể yên tâm cho vào vali mang về cũng là một sức hấp dẫn lớn.
Giá tham khảo: loại nhỏ vừa lòng bàn tay khoảng 1.500 - 3.000 yên, loại trung khoảng 3.000 - 8.000 yên, tác phẩm có chữ ký nghệ nhân có thể vượt 10.000 yên.
Cách nhìn khi chọn
- Có bị thu hút bởi biểu cảm khuôn mặt không
- Có thể hình dung ra không khí khi đặt trong phòng không
- Có cảm nhận được nét thủ công đặc trưng Nhật Bản không
- Kích thước và trọng lượng có dễ mang về không
Nếu dùng các tiêu chí này, bạn sẽ dễ tìm được một món quà lưu niệm ưng ý.
Khi làm quà tặng ai đó, hãy cân nhắc xem có phù hợp với phòng và sở thích của người nhận hay không.
Tận hưởng sự khác biệt đặc trưng của đồ thủ công
Kokeshi không có biểu cảm hoàn toàn giống nhau như sản phẩm công nghiệp.
Chính những khác biệt nhỏ mới là sức hấp dẫn, nên hãy vui vẻ đón nhận những điểm như "hai bên hơi khác nhau" hay "đường bút có nét riêng".
Cách chăm sóc và bảo quản khi trưng bày kokeshi
Để thưởng thức kokeshi lâu dài, cách đối xử hằng ngày cũng rất quan trọng.
Không cần phương pháp bảo quản khó, nhưng những điểm cơ bản về gỗ tự nhiên thì nên nắm rõ.
Tránh ánh nắng trực tiếp và độ ẩm
Gỗ là vật liệu dễ chịu ảnh hưởng của môi trường, sự thay đổi đột ngột về nhiệt độ và độ ẩm có thể gây nứt, phai màu.
Tránh cửa sổ có ánh nắng mạnh chiếu liên tục và khu vực ẩm ướt gần nước, hãy trưng bày ở nơi nhiệt độ ổn định và yên tĩnh.
Nơi có gió điều hòa thổi trực tiếp cũng dễ gây nứt do khô, nên tránh.
Phủi bụi nhẹ nhàng
Khi bụi bám trên bề mặt, hãy dùng vải mềm hoặc cọ có đầu lông mềm để phủi nhẹ.
Không lau bằng nước hay chất tẩy rửa vì có thể làm trôi màu vẽ, không chà mạnh để giữ được độ mộc của bề mặt.
Trưng bày cùng ký ức của chuyến đi
Kokeshi không chỉ là đồ trang trí, mà còn là vật gợi nhớ về phong cảnh và văn hóa bạn đã gặp tại vùng đất đó.
Khi trưng bày một chú kokeshi mua trong chuyến đi, ký ức về chuyến du lịch Nhật Bản sẽ sống lại trong cuộc sống hằng ngày và mở rộng niềm háo hức cho chuyến đi tiếp theo.
Cách đi và lên kế hoạch chuyến đi đến các vùng sản xuất kokeshi nổi tiếng
Các vùng sản xuất kokeshi truyền thống chính đều tập trung ở những địa điểm dễ tiếp cận từ Tokyo trong chuyến đi trong ngày hoặc 1 đêm 2 ngày bằng tàu Shinkansen Tohoku hoặc tàu thường.
Đến Naruko Onsen: đi Shinkansen Tohoku đến ga Furukawa, sau đó đi tuyến JR Rikuu Tōsen khoảng 45 phút đến ga Naruko Onsen.
Đến Tōgatta Onsen: từ ga Shiroishi-Zaō đi xe buýt khoảng 40 - 50 phút, đến Tsuchiyu Onsen: từ ga Fukushima đi xe buýt khoảng 40 phút.
Tại các cửa hàng lưu niệm quanh ga Sendai và các cửa hàng đặc sản ở khắp vùng Tohoku cũng có thể bắt gặp kokeshi, nếu thời gian hạn chế thì so sánh ở khu đô thị trước rồi mới đến vùng sản xuất cũng là một cách.
Tổng kết | Khám phá sức hấp dẫn của kokeshi trên hành trình Tohoku
Kokeshi là búp bê gỗ ra đời tại các khu suối nước nóng vùng Tohoku cuối thời Edo, là sản phẩm thủ công truyền thống giúp bạn cảm nhận gần gũi sức hấp dẫn của nghề thủ công Nhật Bản.
Khi hiểu được sự khác biệt giữa kokeshi truyền thống chia thành 11 dòng phái và kokeshi sáng tạo được làm với ý tưởng tự do, cách nhìn khuôn mặt và hoa văn, cùng điểm cần lưu ý khi chọn, niềm vui ngắm và mua sắm sẽ sâu sắc hơn hẳn.
Với những ai đang tìm quà lưu niệm đậm chất Nhật Bản, hay những ai quan tâm đến thủ công và nghệ thuật dân gian, kokeshi là lựa chọn dễ tiếp cận.
Nếu có cơ hội du lịch Tohoku, hãy ghé các cửa hàng lưu niệm và xưởng chế tác ở khu suối nước nóng, so sánh biểu cảm từng chú một và tìm kokeshi phù hợp với mình.
