Setsubun – Lịch sử và phong tục lễ xua đuổi tà khí của Nhật Bản
Setsubun thường được biết đến qua các nghi lễ tại đền thần và chùa, đồng thời cũng là phong tục theo mùa được yêu thích trong mỗi gia đình Nhật Bản.
Setsubun diễn ra hằng năm vào khoảng ngày 3 tháng 2, là dịp tượng trưng cho bước chuyển từ mùa đông sang mùa xuân, cũng là mùa hoa anh đào ở Nhật Bản.
Khi bắt gặp tục ném đậu (mamemaki) hay ehōmaki (cuốn sushi may mắn) trong chuyến du lịch, chỉ cần biết một chút về bối cảnh thôi cũng đã thay đổi hoàn toàn cách bạn trải nghiệm.
Ban đầu, Setsubun không chỉ dành riêng cho mùa xuân
Setsubun vốn là từ chỉ ngày trước Lập Xuân, Lập Hạ, Lập Thu và Lập Đông.
Trong đó, ngày trước Lập Xuân – thời điểm được xem là khởi đầu năm mới theo âm lịch – dần trở thành ngày được đặc biệt coi trọng dưới tên gọi "Setsubun".
Theo âm lịch, Lập Xuân gần tương đương với Tết Nguyên đán, nên đêm trước đó – tức Setsubun – có ý nghĩa quan trọng như "đêm giao thừa" vậy.
Nghi lễ Tsuina từ Trung Quốc phát triển thành bản sắc riêng tại Nhật Bản
Nền tảng của Setsubun bắt nguồn từ nghi lễ xua đuổi quỷ "Tsuina" (truy nạ) của Trung Quốc.
Tại Nhật Bản, sách lịch sử thời Nara "Shoku Nihongi" ghi nhận nghi lễ Tsuina được tổ chức lần đầu tiên vào năm 706, và dần trở thành nghi lễ cung đình vào thời Heian.
Ban đầu, đây là nghi lễ mà người đóng vai Hōsōshi dùng cung đào và tên lau để đuổi quỷ, nhưng dần thay đổi hình thức. Từ thời Muromachi trở đi, tục ném đậu để xua đuổi tà khí bắt đầu xuất hiện trong các văn bản.
Đến thời Edo, tục ném đậu đã phổ biến rộng rãi trong dân gian, hình thành nên nguyên mẫu của lễ Setsubun ngày nay.
Tục ném đậu Setsubun – Cách thực hiện cơ bản và ý nghĩa
Ném đậu là hành động xua đuổi tà khí và đón phước lành
Hoạt động tiêu biểu nhất của Setsubun là ném đậu (mamemaki).
Vừa hô "Oni wa soto, Fuku wa uchi" (Quỷ ra ngoài, Phước vào nhà) vừa ném đậu, bởi người Nhật xưa xem bệnh tật và tai họa như hình ảnh quỷ dữ, ném chúng ra khỏi nhà và mời phước lành vào.
Loại đậu sử dụng và tục ăn đậu cũng mang ý nghĩa
Theo giải thích của Thư viện Quốc hội Nhật Bản và Bộ Nông Lâm Thủy sản, Setsubun sử dụng đậu nành rang (fukumame – đậu phước), và đậu mang ý nghĩa linh lực cùng lời nguyện cầu sức khỏe bình an.
Đậu được rang vì theo quan niệm truyền thống, "nếu đậu đã ném mọc mầm thì sẽ gặp xui xẻo".
Sau khi ném đậu, tục ăn số hạt đậu bằng tuổi (hoặc tuổi cộng thêm 1) cũng rất phổ biến. Setsubun không chỉ là lễ để xem mà còn là dịp cảm nhận sự chuyển mùa bằng vị giác.
Ngoài ra, ở Hokkaidō và vùng Tōhoku, có nơi dùng lạc thay cho đậu nành.
Quỷ (Oni) trong Setsubun tượng trưng cho điều gì? Nguồn gốc câu hô "Oni wa soto"
Quỷ không phải quái vật mà là biểu tượng của tai họa
Quỷ xuất hiện trong Setsubun không chỉ đơn thuần là nhân vật trong truyện cổ tích.
Theo các tài liệu, quỷ được xem là biểu tượng của bệnh tật, tai họa và tà khí, và nghi lễ Setsubun chính là lời cầu nguyện để xua đuổi chúng và đón mùa mới trong thanh thản.
"Vai quỷ" tại đền thần và chùa cũng mang ý nghĩa
Trong các sự kiện Setsubun tại đền thần và chùa, đôi khi có người đóng vai quỷ trong lễ ném đậu hay nghi lễ Tsuina.
Đây không phải để gây sợ hãi mà là cách thể hiện trực quan những điều xui xẻo và tà khí vô hình, giúp bạn dễ hiểu hơn ý nghĩa của nghi lễ.
Không chỉ có câu hô "Oni wa soto"
Câu hô phổ biến nhất là "Oni wa soto, Fuku wa uchi" (Quỷ ra ngoài, Phước vào nhà), nhưng tùy vùng miền và đền chùa có thể khác nhau.
Ví dụ, tại Naritasan Shinshō-ji ở tỉnh Chiba chỉ hô "Fuku wa uchi" (Phước vào nhà), còn tại Kinpusen-ji ở tỉnh Nara có truyền thống hô "Fuku wa uchi, Oni mo uchi" (Phước vào nhà, Quỷ cũng vào nhà).
Biết được sự khác biệt trong câu hô sẽ giúp bạn thấy được tín ngưỡng và lịch sử của vùng đất đó – đây cũng là nét sâu sắc của Setsubun.
Ehōmaki (cuốn sushi may mắn) ăn như thế nào? Cách ăn cơ bản trong ngày Setsubun
Nét văn hóa ẩm thực Setsubun phổ biến rộng rãi trong những năm gần đây
Món ăn nổi tiếng nhất của Setsubun là ehōmaki (cuốn sushi may mắn).
Theo giới thiệu của Bộ Nông Lâm Thủy sản Nhật Bản, cách ăn mang lại may mắn là quay mặt về hướng ehō (hướng có thần Toshitoku ngự trị trong năm đó), vừa nghĩ về điều ước vừa cắn nguyên cuộn sushi cỡ lớn trong im lặng.
Nguồn gốc ehōmaki có nhiều giả thuyết, nhưng được cho là bắt đầu từ Osaka. Từ những năm 1990, khi các cửa hàng tiện lợi và siêu thị bán rộng rãi, món ăn này đã lan tỏa khắp cả nước.
Tuy nhiên, văn hóa ẩm thực Setsubun có sự khác biệt theo vùng miền
Mặt khác, văn hóa ẩm thực Setsubun không đồng nhất trên toàn quốc.
Bộ Nông Lâm Thủy sản cũng giới thiệu rằng ở một số vùng vẫn còn phong tục ăn cá mòi (iwashi) hoặc trang trí hiiragi-iwashi (đầu cá mòi nướng ghim trên cành nhựa ruồi đặt trước cửa nhà) để xua đuổi tà khí.
Ngoài ra, ở vùng Shinshū (tỉnh Nagano) và Izumo (tỉnh Shimane) vẫn còn tập tục ăn "mì soba Setsubun", cho thấy Setsubun là lễ hội mà bạn có thể thưởng thức sự khác biệt ẩm thực theo từng vùng.
Cách thưởng thức Setsubun khi du lịch Nhật Bản – Góc nhìn và quy tắc ứng xử
Kiểm tra thông tin chính thức trước khi đi
Tại các đền thần và chùa, đôi khi có tổ chức lễ ném đậu hoặc nghi lễ Tsuina nhân dịp Setsubun.
Tuy nhiên, việc tổ chức hay không, cách tham quan, quy định chụp ảnh và khu vực hạn chế đều khác nhau tùy nơi, nên hãy nhớ kiểm tra trên website chính thức hoặc mạng xã hội chính thức trước khi đến.
Các sự kiện tuy chia sẻ nền tảng văn hóa chung nhưng mỗi nơi có quy tắc tổ chức riêng.
Khi tham gia, hãy tập trung "tìm hiểu" thay vì "lấy"
Khi tham gia với tư cách du khách, thay vì chỉ chăm chăm nhặt đậu hay quà lưu niệm, hãy quan sát câu hô, diễn biến và cách hành xử của mọi người xung quanh, bạn sẽ cảm nhận được nét đặc trưng của vùng đất đó dễ dàng hơn.
Sự khác biệt về món ăn, câu hô và cách thể hiện quỷ giữa các vùng cũng là một trong những điều thú vị của Setsubun.
Thời điểm và địa điểm dễ trải nghiệm Setsubun
Các sự kiện Setsubun tập trung vào khoảng ngày 3 tháng 2 hằng năm (ngày trước Lập Xuân).
Ở Tokyo có Sensō-ji (Chùa Asakusa) và Zōjō-ji, ở Kyoto có đền Yoshida-jinja và chùa Mibu-dera, ở Osaka có Naritasan Fudōson là những nơi tổ chức sự kiện Setsubun.
Tại các lễ ném đậu nổi tiếng ở đền chùa lớn, đôi khi có nghệ sĩ hay lực sĩ sumo tham gia, thu hút đông đảo người tham dự.
Nếu dự kiến đông đúc, hãy đến sớm và tham quan trong phạm vi thoải mái cho bản thân.
Tổng kết – Thưởng thức phong tục Setsubun trong chuyến du lịch Nhật Bản
Setsubun là lễ hội theo mùa của Nhật Bản, diễn ra vào ngày trước Lập Xuân với mong muốn xua đuổi tai họa và đón phước lành.
Lần theo lịch sử, nghi lễ Tsuina có ghi chép từ năm 706 bắt nguồn từ Trung Quốc đã kết hợp với các sự kiện thường niên của Nhật Bản. Từ thời Muromachi, tục ném đậu lan rộng, rồi phát triển thành ehōmaki và văn hóa ẩm thực đặc trưng theo từng vùng.
Bạn có thể bắt gặp Setsubun ở nhiều nơi như đền thần, chùa, cửa hàng hay bàn ăn gia đình, nên khi hiểu bối cảnh rồi quan sát, trải nghiệm du lịch của bạn sẽ sâu sắc hơn nhiều.
