Shakuhachi là loại nhạc cụ như thế nào? Tìm hiểu những điều cơ bản
Sáo dọc truyền thống Nhật Bản được làm từ tre — Shakuhachi
Shakuhachi là loại sáo dọc truyền thống Nhật Bản được chế tác từ phần gốc của cây madake (tre Nhật Bản), nổi tiếng là nhạc cụ có âm sắc sâu lắng độc đáo trong số các wagakki (nhạc cụ truyền thống Nhật Bản).
Shakuhachi tiêu chuẩn có chiều dài khoảng 54,5 cm (1 shaku 8 sun), chính chiều dài này là nguồn gốc của tên gọi "shakuhachi".
Tuy cấu tạo đơn giản với tổng cộng 5 lỗ bấm — 4 ở mặt trước và 1 ở mặt sau — nhưng vẫn có thể thể hiện âm vực rộng với nhiều sắc thái tinh tế.
Dù là nhạc cụ hơi, không phải cứ thổi mạnh là được; tùy vào góc và lượng hơi thổi vào utaguchi (miệng thổi), người chơi có thể tạo ra âm sắc đa dạng từ mềm mại đến sắc nhọn.
Kỹ thuật diễn tấu "Meri" và "Kari" thay đổi độ cao của âm
Ở shakuhachi, ngoài cách bấm lỗ, độ cao của âm còn được thay đổi tinh tế bằng chuyển động của cằm và cổ.
Kỹ thuật nâng âm lên gọi là "Kari", hạ âm xuống gọi là "Meri", chính thao tác này tạo ra những rung động và âm vang có chiều sâu đặc trưng của shakuhachi.
Vì cùng một cách bấm tay vẫn có thể thay đổi cao độ một cách tinh tế, nên sinh ra cách biểu đạt độc đáo mà nhạc cụ phương Tây không có.
Biết lịch sử shakuhachi, cách nghe cũng thay đổi
Pháp khí thời Edo gắn liền sâu sắc với Thiền tông
Shakuhachi đang được biểu diễn hiện nay còn được gọi là "Fuke shakuhachi"; cho đến thời Edo, đây là pháp khí mà komusō (tăng sĩ khất thực) của phái Fuke thuộc Thiền tông sử dụng trong tu hành.
Komusō che kín đầu bằng nón tre đan (amigasa), vừa thổi shakuhachi vừa đi hành cước khắp các vùng để thực hiện việc tu hành takuhatsu (khất thực).
Đến năm 1871 (Meiji 4), khi phái Fuke bị bãi bỏ, shakuhachi chuyển từ pháp khí sang nhạc cụ và được phổ biến rộng rãi trong dân chúng.
Hai sức hút: "Honkyoku" và Sankyoku Gassō
Shakuhachi có dòng "Honkyoku" cổ điển — những tác phẩm chỉ biểu diễn bằng shakuhachi.
Honkyoku chủ yếu là các bản độc tấu mang tính thiền định được truyền lại từ thời komusō, phần lớn được lưu truyền đến ngày nay.
Mặt khác, shakuhachi cũng đảm nhiệm vai trò quan trọng trong "Sankyoku Gassō" (hòa tấu ba nhạc cụ) cùng với koto (đàn tranh Nhật) và shamisen (đàn ba dây); sức hút lớn của shakuhachi là có thể thưởng thức cả độc tấu để cảm nhận sự tĩnh lặng lẫn hòa tấu để hòa nhịp hơi thở.
Lý do khiến âm sắc shakuhachi để lại ấn tượng sâu sắc
Sức biểu cảm khi chính hơi thở trở thành âm nhạc
Trong biểu diễn shakuhachi, không chỉ cao độ, mà cả độ mạnh yếu, độ rung của hơi thở, và cách âm thanh khởi đầu đều trở thành một phần của biểu đạt.
Trong các tài liệu công khai giới thiệu về âm nhạc truyền thống Nhật Bản cũng chỉ ra đặc điểm lớn của shakuhachi là tạo ra nhiều loại âm sắc và rung động đa dạng thông qua hơi thở, ngón tay và thao tác của cổ.
Việc lắng nghe cả tiếng hơi thở khàn như một phần của âm nhạc là điểm khác biệt lớn so với các loại sáo dọc phương Tây như flute.
Wagakki dễ cảm nhận "Ma" (khoảng lặng)
Shakuhachi là nhạc cụ mà thay vì xếp nhiều âm liên tiếp, sức hút của nó dễ được cảm nhận hơn khi lắng nghe dư âm và "ma" (khoảng lặng) của từng âm.
Đặc biệt với honkyoku, nếu nghe với tâm thế thưởng thức cả dòng chảy của không khí tĩnh lặng, bạn sẽ dễ nhận ra sự tinh tế trong biểu đạt hơn là số lượng âm ít ỏi.
Dành nhiều thời gian cho một âm, cẩn thận dõi theo từ khi âm bắt đầu đến khi tắt đi, đó chính là cách nghe đặc trưng chỉ có ở shakuhachi.
Điểm đáng chú ý khi nghe shakuhachi lần đầu
Chú ý không chỉ vào ngón tay mà cả vùng cổ
Nếu có cơ hội xem biểu diễn ở cự ly gần, hãy thử chú ý không chỉ vào tay mà cả góc mặt hướng đến miệng thổi cùng những chuyển động nhỏ ở nửa thân trên.
Shakuhachi có thao tác ở cổ và cằm liên quan trực tiếp đến sự thay đổi âm thanh, nên có những khoảnh khắc mà chuyển động thị giác gắn liền trực tiếp với sự khác biệt âm sắc.
Đặc biệt ở khoảnh khắc Meri và Kari, bạn có thể thấy cử chỉ cúi cằm xuống hay đưa cằm ra của người chơi, giúp dễ nắm bắt được mối liên hệ giữa sự rung động của âm và chuyển động.
Cách thưởng thức Sankyoku Gassō qua mối quan hệ với koto và shamisen
Trong Sankyoku Gassō, shakuhachi không chỉ đưa giai điệu ra trước mà đôi khi còn đảm nhận vai trò hứng đón âm của koto và shamisen, hay nối kết các khoảng lặng.
Thay vì chỉ dõi theo một nhạc cụ, nếu chú ý đến cách các âm được chuyền tay nhau, bạn sẽ nhìn ra được cái hay của Sankyoku Gassō.
Cảnh âm ngân dài của shakuhachi bao trọn âm vang của dây koto là điểm đáng nghe mang đến cảm giác hòa quyện đặc trưng chỉ có ở wagakki.
Khi nghe theo thứ tự này, bạn sẽ dễ nắm bắt được sự biến đổi âm sắc và vai trò của shakuhachi.
Cách thưởng thức shakuhachi trong chuyến du lịch
Tại các buổi hòa nhạc, hãy trân trọng không gian tĩnh lặng
Shakuhachi có cả những hơi thở nhỏ và dư âm cũng là điểm đáng nghe, nên tiếng trò chuyện hay tiếng ồn trong khi biểu diễn càng hạn chế càng tốt.
Với các buổi biểu diễn wagakki, nếu giữ tâm thế thưởng thức cả bầu không khí giữa các bài, bạn sẽ dễ lắng mình tận hưởng hơn.
Thời gian biểu diễn và giá vé khác nhau tùy theo nội dung, nên hãy xác nhận trước hướng dẫn của địa điểm để yên tâm hơn.
Tại các lớp trải nghiệm, đừng vội tạo âm
Tại các địa điểm trải nghiệm, thay vì cố sức tạo ra âm đẹp ngay từ đầu, nếu chú trọng cách đưa hơi thở vào utaguchi thì sẽ dễ nắm bắt nét đặc trưng của shakuhachi hơn.
Nếu tiếp cận với tâm thế thưởng thức sự khác biệt giữa âm của mình và âm mẫu, dù thời gian ngắn thì trải nghiệm vẫn sẽ để lại ấn tượng sâu đậm.
Các địa điểm trải nghiệm rất đa dạng, từ workshop ngắn hạn đến lớp học tập lâu dài.
Nội dung và ngôn ngữ hỗ trợ khác nhau tùy từng lớp.
Những nơi và cơ hội chính để nghe shakuhachi
Cơ hội nghe shakuhachi biểu diễn trực tiếp có thể kể đến các buổi biểu diễn hōgaku (nhạc truyền thống Nhật Bản) tại những nơi như Kokuritsu Nōgakudō (Nhà hát Nō Quốc gia), hay các buổi hòa nhạc wagakki ở các địa phương.
Ngoài ra, tại các lớp âm nhạc và workshop về âm nhạc truyền thống do các nghệ nhân hay các đoàn biểu diễn mở, bạn cũng có thể tiếp cận với thế giới wagakki.
Tổng kết | Shakuhachi là sáo dọc Nhật Bản để thưởng thức âm thanh và "Ma"
Shakuhachi là nhạc cụ truyền thống Nhật Bản có biên độ âm sắc rộng đến mức khó tưởng tượng từ cấu trúc tre đơn giản.
Khi biết về mối liên hệ với Thiền tông, sự tĩnh lặng của honkyoku, Sankyoku Gassō cùng koto và shamisen, cũng như kỹ thuật diễn tấu độc đáo tiêu biểu là Meri và Kari, ấn tượng về từng âm thanh bạn nghe được trong chuyến du lịch cũng sẽ thay đổi.
Nếu muốn tiếp xúc với văn hóa âm nhạc Nhật Bản, shakuhachi là hiện thân có thể tận hưởng không chỉ như "nghe âm thanh" mà còn như trải nghiệm "thưởng thức hơi thở và khoảng lặng".
