Shō là nhạc cụ gì? Tìm hiểu cơ bản về nhạc cụ được dùng trong gagaku
Shō là một loại nhạc cụ hơi được sử dụng trong gagaku (nhã nhạc cung đình Nhật Bản), nổi bật với âm hưởng độc đáo có thể tạo ra các hợp âm.
Shō là một trong những nhạc cụ hơi có nguồn gốc nước ngoài, cùng với hichiriki (kèn bầu) và ryūteki (sáo rồng), là thành phần không thể thiếu để hiểu về hợp tấu gagaku.
Đối với du khách lần đầu tiếp xúc với âm nhạc truyền thống Nhật Bản, shō là một nhạc cụ đáng chú ý để bước vào thế giới gagaku.
Vị trí trong âm nhạc truyền thống Nhật Bản
Gagaku bao gồm kunifū-kabu (ca múa truyền thống của Nhật Bản cổ đại), cùng với các loại ca múa phát triển từ âm nhạc ngoại lai như tōgaku (nhạc truyền từ lục địa Trung Quốc) và komagaku (nhạc từ bán đảo Triều Tiên).
Shō là một trong những nhạc cụ hơi ngoại lai được dùng trong đó, đã được truyền thừa trong văn hóa cung đình Nhật Bản từ thời Nara.
Hiện nay, Shikibu-shoku Gakubu (Bộ phận nhạc lễ thuộc Cục Nghi lễ Hoàng gia) vẫn gìn giữ truyền thống, biểu diễn trong khuôn khổ gagaku đã được đăng ký là Di sản văn hóa phi vật thể quan trọng quốc gia và Di sản văn hóa phi vật thể của UNESCO.
Âm sắc và vai trò của shō: nhạc cụ hơi hỗ trợ hợp tấu bằng hợp âm
Đặc điểm lớn của shō là khả năng tạo ra hợp âm trong phần kangen (hợp tấu nhạc cụ) của gagaku.
Trong khi hichiriki và ryūteki đảm nhận giai điệu chính, shō phát ra đồng thời nhiều ống tre để tạo hợp âm, bao bọc giai điệu và mang lại độ dày cũng như sự mở rộng cho âm thanh.
Cách chơi hợp âm này được gọi là aitake, thông thường chồng từ 5 đến 6 nốt để phát ra.
Lý do được ví như ánh sáng rọi xuống
Âm sắc của shō từ xa xưa đã được ví như "ánh sáng rọi xuống từ trời" hay "tiếng nói của thiên đường".
Không phô trương nổi bật mà điều chỉnh không khí tại chỗ, bao bọc toàn bộ âm hưởng một cách mềm mại, nên là nhạc cụ dễ để lại ấn tượng với người nghe lần đầu.
Aitake của shō đóng vai trò bao bọc âm sắc của toàn bộ hợp tấu.
Hình dáng và cấu tạo của shō: nhạc cụ đẹp mắt được ví như chim phượng hoàng
Shō là nhạc cụ hơi được tạo thành từ 17 ống tre dài mảnh cắm theo hình tròn lên phần bát gọi là hō (quả bầu), phát ra âm thanh bằng cách thổi vào hoặc hút khí qua đầu thổi.
Trong 17 ống tre, có 15 ống được gắn shita (lưỡi gà) bằng kim loại ở phần dưới, khi rung lưỡi gà này sẽ tạo ra âm sắc trong trẻo độc đáo.
Dáng vẻ của shō được ví như chim phượng hoàng (hō-ō) đang xếp cánh nghỉ ngơi, nên còn được gọi là hō-shō (phượng sênh), vẻ đẹp về hình dáng cũng là một trong những sức hấp dẫn lớn.
Nhạc cụ free-reed phát ra âm thanh cả khi thổi lẫn hút
Vì shō có cấu tạo free-reed (lưỡi gà tự do), nên dù thổi hay hút đều phát ra cùng cao độ, đây là đặc điểm nổi bật.
Nhờ đó, âm thanh ít bị ngắt quãng khi lấy hơi, có thể giữ âm hưởng liên tục trong thời gian dài.
Đặc điểm này gắn liền với cảm giác thời gian thong thả của gagaku và ấn tượng về âm thanh như đang trôi lơ lửng trong không gian.
Nghi thức làm ấm nhạc cụ trước khi biểu diễn
Shō dễ bị ảnh hưởng bởi độ ẩm, nên được bảo dưỡng trong khi biểu diễn để điều chỉnh âm thanh.
Nếu tại buổi hòa nhạc bạn thấy nghệ sĩ đưa shō lên lửa, đó là cảnh họ đang hiệu chỉnh nhạc cụ.
Điểm nhấn khi lần đầu nghe shō
Bí quyết để thưởng thức shō là không chỉ đuổi theo giai điệu mà hãy hướng tai đến cách các âm thanh chồng lớp.
Đặc biệt, khi ý thức rằng phía sau giai điệu mạnh mẽ của hichiriki và âm cao vút của ryūteki, shō đang vang lên như để điều hòa không khí, cách nghe gagaku sẽ thay đổi hoàn toàn.
Sức hấp dẫn của sankan (ba loại kèn) khi nghe cùng hichiriki và ryūteki
Shō, hichiriki và ryūteki được biết đến là sankan (ba loại kèn) - những nhạc cụ hơi chính của gagaku.
Khi ý thức được sự phân chia vai trò rằng ryūteki trang trí giai điệu, hichiriki đảm nhận giai điệu chính đầy sức mạnh, còn shō bao bọc toàn bộ bằng hợp âm, bạn sẽ thấy được cấu trúc của gagaku chỉ trong thời gian thưởng thức ngắn.
Nếu có dịp nghe biểu diễn trong chuyến du lịch Nhật Bản, hãy lắng tai nghe sự khác biệt của cả ba loại kèn chứ đừng chỉ chú ý một loại.
Cách thưởng thức shō khi du lịch Nhật Bản: tìm buổi hòa nhạc và trải nghiệm
Shō là nhạc cụ bạn có thể gặp trong các buổi hòa nhạc gagaku, công diễn nghệ thuật truyền thống, lễ tế tại đền chùa và trưng bày nhạc cụ tại bảo tàng.
Cục Nghi lễ Hoàng gia đã tổ chức các buổi công diễn gagaku mở cửa công chúng mỗi năm hai lần vào mùa xuân và mùa thu tại Gakubu trong Hoàng cung, từ năm Shōwa 31 (1956); mùa xuân dành cho đoàn thể văn hóa, mùa thu dành cho công chúng, mỗi kỳ 3 ngày.
Ngoài ra, Shikibu-shoku Gakubu còn thực hiện công diễn địa phương khoảng 2 lần/năm trên toàn quốc, và công diễn tại Nhà hát Quốc gia (Kokuritsu Gekijō) khoảng 1 lần/năm.
Tại đền chùa cũng có cơ hội biểu diễn dâng cúng gagaku, nên bạn có thể tìm hiểu phù hợp với lịch trình du lịch tự túc.
Ngày tổ chức và cách đăng ký khác nhau tùy ban tổ chức, nên hãy kiểm tra trước để yên tâm.
Những điều cần xác nhận trước khi tham quan: vé, cách đi, phép lịch sự
Trước khi đi xem hòa nhạc và triển lãm, bạn nên kiểm tra ngày tổ chức, cách đăng ký, có cần vé hay không, được phép chụp ảnh hay không và quy định vào cửa để yên tâm.
Công diễn mùa thu của Gakubu Cục Nghi lễ Hoàng gia thường yêu cầu đăng ký trước và bốc thăm, nên khi đã có lịch du lịch hãy kiểm tra sớm.
Tại hội trường, phép lịch sự cơ bản là không trò chuyện hay chụp ảnh trong lúc biểu diễn, lắng tai nghe âm sắc trong yên lặng.
Hãy kiểm tra trước về hỗ trợ đa ngôn ngữ và đường đi đến hội trường để người lần đầu cũng có thể thưởng thức yên tâm.
Mùa và thời gian nên chọn để thưởng thức gagaku
Buổi công diễn gagaku thường được tổ chức vào mùa xuân và mùa thu, cũng có khi được dâng cúng trong dịp lễ lớn (reitaisai) của đền thờ.
Độ dài buổi hòa nhạc khác nhau tùy sự kiện, từ loại thưởng thức ngắn đến công diễn thưởng thức kỹ càng.
Nếu bạn muốn tiếp xúc một chút với gagaku trong chuyến du lịch Nhật Bản, hãy chọn buổi biểu diễn ngắn có kèm thuyết minh tại bảo tàng hoặc cơ sở văn hóa để thưởng thức thoải mái.
Tổng kết: bước vào thế giới gagaku Nhật Bản qua âm thanh shō
Shō là một trong những nhạc cụ hơi tiêu biểu của gagaku, mang lại sự mở rộng cho toàn bộ hợp tấu bằng 17 ống tre và các hợp âm.
Khi biết được vẻ đẹp hình dáng được ví như chim phượng hoàng, âm hưởng tưởng như liên tục dù thổi hay hút, và âm sắc trong trẻo được gọi là "tiếng nói của thiên đường", gagaku sẽ trở nên gần gũi hơn nhiều.
Nếu có cơ hội tiếp xúc với gagaku trong chuyến du lịch Nhật Bản, trước tiên hãy thử tìm âm thanh của shō.
Âm hưởng không quá nổi bật nhưng lại quyết định ấn tượng của không gian đó chính là cánh cửa giúp bạn cảm nhận chiều sâu của âm nhạc truyền thống Nhật Bản.
