Shōji là gì? Tìm hiểu về cửa giấy truyền thống Nhật Bản trong phòng washitsu
Shōji là loại cửa truyền thống của Nhật Bản được tạo nên từ khung gỗ mảnh (kumiko) dán giấy washi, từ lâu đã được sử dụng làm cửa sổ hoặc vách ngăn trong phòng washitsu (phòng kiểu Nhật truyền thống).
Chắc hẳn nhiều du khách khi lưu trú tại ryokan (nhà trọ truyền thống Nhật Bản) hay kominka (nhà cổ) đã từng thấy khung cảnh bề mặt trắng sáng tỏa ánh sáng dịu nhẹ chiếu khắp căn phòng.
Lịch sử của shōji rất lâu đời, từ cuối thời kỳ Heian đã có ghi chép về "akari-shōji" (tiền thân của shōji ngày nay) trong các tài liệu, và được phổ biến rộng rãi ở các thời kỳ sau.
Vật liệu chế tác gồm giấy washi và gỗ, trong đó giấy washi thường được làm từ các sợi thực vật như kōzo (cây dó) hay mitsumata.
Đặc điểm nổi bật nhất là khả năng cho ánh sáng xuyên qua một cách dịu nhẹ.
Không giống kính cho phép nhìn rõ bên ngoài, shōji đón ánh sáng vào nhưng vẫn che chắn tầm nhìn ở mức độ vừa phải.
Chính đặc tính này mang lại cho phòng washitsu cảm giác vừa sáng sủa vừa tĩnh lặng.
Thay vì để ánh sáng mạnh tràn thẳng vào, shōji làm dịu ánh sáng rồi lan tỏa khắp không gian, đó chính là sức hút đặc trưng của loại cửa này.
Ngoài ra, khác với vách tường cố định, shōji còn có đặc điểm có thể đóng mở để điều chỉnh cách sử dụng không gian.
Trong kiến trúc nhà ở truyền thống Nhật Bản, những loại cửa di động như thế này đã góp phần tạo nên không gian linh hoạt phù hợp với sinh hoạt hàng ngày.
Vai trò của shōji là gì? Tác dụng về ánh sáng, tầm nhìn và cách nhiệt trong phòng washitsu
Vai trò của shōji không chỉ có một.
Ngoài vẻ đẹp thẩm mỹ, nó còn liên quan mật thiết đến sự thoải mái của phòng washitsu thông qua các chức năng như lấy sáng, chắn sáng, cách nhiệt và phân chia không gian.
Vai trò lấy sáng, đón ánh sáng tự nhiên dịu nhẹ
Ánh sáng xuyên qua shōji cho cảm giác dịu nhẹ hơn hẳn so với ánh nắng chiếu trực tiếp.
Giấy washi có đặc tính khuếch tán ánh sáng nên độ sáng trải đều khắp phòng, giúp mắt không bị chói.
Nhờ vậy, phòng không bị quá sáng mà mang lại ấn tượng dịu mát, tĩnh tại.
Ánh sáng buổi sáng hay buổi trưa xuyên qua shōji tạo nên bầu không khí tĩnh lặng đặc trưng chỉ có ở phòng washitsu.
Đây là điểm ấn tượng khó quên hơn khi trực tiếp trải nghiệm tại không gian thực tế, hơn là chỉ ngắm qua ảnh.
Vai trò bảo vệ riêng tư, che khuất tầm nhìn dịu nhẹ
Shōji không hoàn toàn che khuất mọi thứ phía sau.
Tuy nhiên, bằng cách không để lộ rõ, nó tạo nên một không gian yên tĩnh có khoảng cách nhất định.
Trong nhà ở Nhật Bản, cảm giác phân chia vừa phải thường được coi trọng hơn là đóng kín hoàn toàn.
Shōji là loại cửa thể hiện rất rõ cho triết lý này.
Vai trò làm vách ngăn chia không gian
Shōji còn đảm nhận vai trò tạo ranh giới giữa các phòng.
Tùy nhu cầu có thể đóng mở để sử dụng không gian rộng hơn hoặc tách biệt từng khu vực.
Sự linh hoạt này là một trong những đặc điểm lớn của phòng washitsu.
Thay vì "cố định cách sử dụng phòng", nó gần với cảm giác sắp xếp không gian theo từng hoàn cảnh.
Vai trò ít được biết đến: cách nhiệt và điều tiết độ ẩm
Giấy washi có tác dụng tạo ra lớp không khí đệm, giúp hạn chế việc hơi lạnh hay hơi nóng từ bên ngoài truyền trực tiếp vào phòng.
Hơn nữa, washi còn có khả năng hút và nhả ẩm, được xem là loại cửa phù hợp với khí hậu bốn mùa của Nhật Bản.
Phân biệt shōji và fusuma thế nào? Bí quyết nhận diện khi ngắm cửa phòng washitsu trong chuyến du lịch
Loại cửa dễ bị nhầm lẫn với shōji trong phòng washitsu chính là fusuma.
Cả hai đều trông giống cửa trượt, nhưng có sự khác biệt rõ rệt về vai trò, hình thức và cấu tạo.
Shōji là loại cửa cho ánh sáng xuyên qua
Shōji được dán giấy washi một mặt, cho ánh sáng xuyên qua một cách dịu nhẹ.
Vì vậy, shōji thường được sử dụng ở phía trong cửa sổ hoặc ở engawa (hành lang kiểu Nhật), đảm nhiệm việc đưa ánh sáng từ bên ngoài vào phòng.
Về mặt thị giác, bề mặt trắng đón ánh sáng tạo nên ấn tượng sáng sủa, dịu dàng.
Fusuma được dùng để che khuất tầm nhìn hoặc làm vách ngăn
Fusuma là loại cửa dán nhiều lớp giấy dày hoặc vải lên cả hai mặt của khung gỗ, hầu như không cho ánh sáng xuyên qua.
Fusuma thường gặp trong các trường hợp ngăn cách giữa các phòng, bề mặt sử dụng giấy karakami hoặc giấy washi có họa tiết, và đôi khi được vẽ tranh hoặc hoa văn như "kachō-fūgetsu" (hoa, chim, gió, trăng).
Nói cách khác, khi phân biệt, bạn có thể nghĩ theo hướng sau:
- Shōji: dán một mặt, cho ánh sáng xuyên qua dễ dàng
- Fusuma: dán hai mặt, khó cho ánh sáng xuyên qua
- Shōji: giấy washi trắng mang lại ấn tượng dịu sáng
- Fusuma: họa tiết và màu sắc ngăn cách không gian rõ ràng
Tại ryokan hay kominka, có thể bắt gặp cả hai loại.
Khi so sánh, bạn sẽ hiểu rõ hơn về sự tinh tế trong kiến trúc nhà ở Nhật Bản.
Các loại shōji và thiết kế | Những kiểu dáng tiêu biểu thường gặp tại ryokan và kominka
Shōji tưởng đơn giản nhưng thực tế có nhiều loại khác nhau tùy theo thiết kế kumiko (khung lưới) và cấu trúc.
Dưới đây là những loại tiêu biểu mà nếu biết trước, bạn sẽ càng thêm thú vị khi bước vào phòng washitsu trong chuyến du lịch.
Arama-shōji
Là loại shōji với kumiko có khoảng cách rộng, tạo cảm giác đơn giản, gọn gàng.
Loại này thỉnh thoảng vẫn thấy trong các phòng washitsu hiện đại.
Yokoshige-shōji và Tateshige-shōji
Là loại shōji có kumiko theo chiều ngang hoặc chiều dọc xếp dày đặc, thường thấy ở các phòng washitsu trang trọng hoặc phòng trà đạo (chashitsu).
Các đường kẻ dày đặc tạo nên ấn tượng tinh tế, thanh lịch.
Yukimi-shōji
Là loại shōji có lắp kính ở nửa dưới, được thiết kế khéo léo để người ngồi cũng có thể ngắm cảnh bên ngoài.
Đúng như tên gọi, loại này được chế tác để thưởng thức khung cảnh tuyết phủ trong vườn vào mùa đông (mùa tuyết) từ trong nhà, đôi khi bạn có thể bắt gặp trong phòng khách của ryokan.
Nekoma-shōji
Là loại shōji có thêm một ô cửa nhỏ đóng mở được ở một phần, có nhiều giai thoại về nguồn gốc tên gọi.
Ngày nay, nó thỉnh thoảng được dùng làm ô thông gió hoặc cửa sổ lấy sáng nhỏ.
Cách tận hưởng shōji khi tham quan ryokan hay kominka
Ngay cả khi chỉ đơn thuần ngắm shōji như "vật đậm chất Nhật Bản truyền thống", nó cũng đã đủ sức hấp dẫn.
Tuy nhiên, nếu thay đổi góc nhìn một chút, thú vui trong chuyến du lịch sẽ càng sâu sắc hơn.
Quan sát cách ánh sáng đi vào theo từng khung giờ
Khi vào phòng washitsu ban ngày, trước tiên hãy thử quan sát ánh sáng chiếu lên shōji.
Độ sáng và cách bóng đổ thay đổi theo sáng, trưa, chiều, khiến không khí căn phòng cũng biến đổi theo từng chút một.
Đặc biệt vào lúc hoàng hôn, khoảnh khắc ánh sáng màu cam lan tỏa xuyên qua giấy washi mang đến cảm xúc đặc trưng chỉ có ở phòng washitsu.
Thay vì chỉ nhìn giấy, điều quan trọng là cảm nhận bầu không khí của toàn bộ căn phòng dưới ánh sáng.
Ngắm cách ghép khung gỗ và thiết kế kumiko
Shōji thường để lại ấn tượng mạnh bởi giấy trắng, nhưng nếu quan sát kỹ, cách ghép khung gỗ (kumiko) cũng mang dấu ấn riêng biệt.
Những ô lưới mảnh mai xếp ngay ngắn toát lên vẻ đẹp của nghề thủ công lành nghề.
Dù không hào nhoáng nhưng lại rất ấn tượng, đó là nhờ từng chi tiết nhỏ được chăm chút tỉ mỉ.
Thưởng thức sự kết hợp với toàn bộ phòng washitsu
Thay vì chỉ ngắm riêng shōji, hãy thử nhìn tổng thể cùng với tatami, tokonoma (hốc trang trí), khu vườn, engawa (hành lang hiên nhà) để cảm nhận trọn vẹn hơn sức hút của phòng washitsu.
Shōji không phải là nhân vật chính của không gian, mà là yếu tố tôn lên toàn bộ tổng thể.
Tuy không quá nổi bật, shōji lại ảnh hưởng lớn đến ấn tượng của không gian.
Nhiều người cảm nhận được triết lý thẩm mỹ đặc trưng Nhật Bản từ chính điều này.
Những lưu ý về phép lịch sự và cách sử dụng khi mở shōji
Nếu có cơ hội chạm vào shōji tại ryokan hay kominka, điều quan trọng là xử lý nhẹ nhàng.
Không chỉ trông mong manh, trên thực tế nếu tác động mạnh, shōji rất dễ bị rách hoặc cong vênh.
Không đẩy hay chạm vào phần giấy
Điều cần chú ý khi sử dụng shōji là không đẩy vào mặt giấy.
Nếu phần giấy washi chịu lực, có thể dẫn đến rách hoặc hư hỏng.
Khi đóng mở, hãy cố gắng đặt tay lên phần khung gỗ (kamachi hoặc kumiko) và di chuyển nhẹ nhàng.
Không kéo hay đẩy đột ngột mà thao tác từ từ là nguyên tắc cơ bản.
Không tựa người vào
Khi shōji đặt ở cửa sổ hay góc phòng, đôi khi có cảm giác như bức tường.
Tuy nhiên, shōji không được thiết kế để chịu trọng lượng cơ thể như tường thông thường.
Khi chụp ảnh hay ngắm cảnh, tốt nhất cũng nên tránh tựa người vào.
Chú ý đến phần ngưỡng cửa (shikii) dưới chân
Phía dưới shōji có rãnh gọi là "shikii", shōji được trượt trên rãnh đó để đóng mở.
Dẫm lên shikii có thể làm biến dạng cửa, nên theo phép lịch sự truyền thống của phòng washitsu, người Nhật thường bước qua thay vì dẫm lên shikii.
Tuân thủ quy định riêng của từng địa điểm
Tại các nhà trọ hay cơ sở văn hóa, có thể có giới hạn về phạm vi được phép chạm vào để bảo vệ công trình.
Nếu có hướng dẫn về việc ra vào hay chụp ảnh, hãy tuân theo.
Đặc biệt ở các công trình lịch sử, khu vực được phép tham quan và khu vực không nên chạm vào có thể được phân chia rõ.
Nguyên tắc cơ bản là ưu tiên các bảng chỉ dẫn tại chỗ hoặc hướng dẫn của nhân viên.
Văn hóa Nhật Bản và triết lý thẩm mỹ kiểu Nhật được thấy qua shōji
Sức hút của shōji không chỉ nằm ở chức năng.
Ở đó còn thể hiện cảm quan chung trong cách tạo dựng không gian của Nhật Bản.
Ví dụ, không làm mọi thứ sáng rõ mà chỉ làm dịu đi một chút.
Không đóng kín hoàn toàn mà phân chia vừa phải.
Triết lý coi trọng sự "mơ hồ" và "ma" (khoảng trống, khoảng lặng) này chính là cội nguồn cho sự tĩnh lặng và điềm đạm của phòng washitsu.
Shōji không phải là vật nổi bật, nhưng chính vì vậy mà âm thầm nâng đỡ chất lượng không gian.
Nếu bạn quan tâm đến văn hóa truyền thống Nhật Bản, shōji là yếu tố đáng chú ý không kém gì các tác phẩm thủ công hay kiến trúc.
Khi bước vào phòng washitsu trong chuyến du lịch, hãy thử chú ý không chỉ đến nội thất hay trang trí, mà còn cả cách ánh sáng đi vào và cách phân chia ranh giới không gian.
Những nơi bắt gặp shōji | Thú vui trải nghiệm tại ryokan, kominka và cơ sở văn hóa
Shōji có thể dễ dàng được tìm thấy tại các nhà trọ truyền thống và cơ sở nổi tiếng khắp Nhật Bản.
Onsen ryokan và ryokan phong cách Nhật
Tại các ryokan kiểu Nhật rải rác ở các khu onsen (suối nước nóng) trên toàn quốc, shōji thường được lắp ở cửa sổ phòng khách, giúp bạn có thể trải nghiệm đầy đủ cuộc sống có shōji trong khi lưu trú.
Khoảnh khắc thức dậy bởi ánh sáng ban mai xuyên qua shōji là nét xa xỉ chỉ có khi nghỉ tại phòng washitsu.
Nhà trọ cải tạo từ kominka hay machiya
Tại các nhà trọ được cải tạo từ machiya (nhà phố cổ) hoặc kominka, bạn có thể bắt gặp yukimi-shōji hay nekoma-shōji.
Ở những công trình trên 100 năm tuổi, bạn có thể thưởng thức dấu ấn thủ công mà shōji hiện đại không có.
Công trình lịch sử và di sản văn hóa
Shōji cũng có thể bắt gặp tại các công trình lịch sử và di sản văn hóa.
Khi tham quan, nguyên tắc cơ bản là ngắm nhìn mà không chạm vào, nhưng việc quan sát sự khác biệt trong thiết kế kumiko qua từng thời kỳ cũng là một trải nghiệm đầy thú vị.
Tổng kết | Hiểu về shōji để khám phá sâu hơn sức hút của phòng washitsu và kiến trúc Nhật Bản
Shōji là loại cửa thường được sử dụng trong phòng washitsu Nhật Bản, có vai trò đón ánh sáng dịu nhẹ và phân chia không gian một cách nhẹ nhàng.
Khi biết về sự khác biệt với fusuma cũng như các loại như yukimi-shōji, nekoma-shōji, niềm vui ngắm nhìn phòng washitsu tại ryokan hay kominka sẽ càng mở rộng.
Khi gặp shōji trong chuyến du lịch, trước tiên hãy cảm nhận ánh sáng đi vào không gian đó cùng bầu không khí tĩnh lặng.
Khi chạm vào, hãy đặt tay lên khung gỗ thay vì giấy washi, và bước qua shikii thay vì dẫm lên — đó là những lưu ý cần ghi nhớ.
Shōji tuy không phải là yếu tố nổi bật trong kiến trúc Nhật Bản, nhưng lại là thành phần quan trọng nâng đỡ nét đặc trưng của phòng washitsu.
Không chỉ vẻ đẹp bề ngoài, khi biết thêm về vai trò, phép lịch sự và các loại của nó, chuyến lưu trú tại Nhật Bản sẽ trở nên sâu sắc và thú vị hơn.
