Wadaiko là gì? Trải nghiệm văn hóa âm thanh và cơ thể của Nhật Bản qua nghệ thuật truyền thống
Wadaiko (hay còn gọi là trống Nhật) là tên gọi chung cho các loại nhạc cụ gõ truyền thống đã được người Nhật yêu thích từ xa xưa, với thân trống bằng gỗ và mặt trống căng bằng da động vật.
Loại nhạc cụ này được sử dụng trong nhiều bối cảnh khác nhau như lễ hội (matsuri), các nghi lễ tại đền chùa, biểu diễn sân khấu và các sự kiện địa phương.
Nhờ âm thanh lớn vang xa và dáng vẻ biểu diễn đầy mạnh mẽ, wadaiko gây ấn tượng sâu sắc không chỉ bằng âm thanh mà còn bằng hình ảnh.
Ở nước ngoài, nhiều người bắt đầu quan tâm đến wadaiko khi xem phong cách kumi-daiko (tức kiểu hợp tấu nhiều trống cùng lúc) với màn biểu diễn hoành tráng kết hợp nhiều loại trống khác nhau.
Tuy nhiên, wadaiko không đơn thuần là nhạc cụ phát ra âm thanh lớn.
Khi biểu diễn, người ta coi trọng độ chính xác của nhịp điệu, cách tạo ma (khoảng lặng), chuyển động cơ thể và sự đồng điệu hơi thở giữa các thành viên.
Không chỉ thưởng thức như âm nhạc, wadaiko còn gắn liền với văn hóa cộng đồng và tín ngưỡng cầu nguyện của Nhật Bản, đó chính là điểm thú vị đặc biệt.
Lịch sử wadaiko: hiểu để cảm nhận sâu sắc hơn
Nguồn gốc của wadaiko rất xa xưa, có thể thấy hình ảnh người đánh trống trên các tượng haniwa (tượng gốm đất nung) từ thời Kofun.
Từ Gōshi-Tenjinyama Kofun ở thành phố Isesaki, tỉnh Gunma, người ta đã khai quật được tượng haniwa "chàng trai đánh trống", cho thấy hình ảnh người đánh trống đã được tạo hình từ thời Kofun.
Sau đó, trống tiếp tục được sử dụng trong nhiều bối cảnh khác nhau như lễ tế, nghi lễ thần đạo và làm tín hiệu.
Ở nhiều vùng trên khắp Nhật Bản, trống được dùng trong các nghi lễ thần đạo, lễ hội Bon-odori, múa sư tử (shishi-mai), các loại hình nghệ thuật dân gian, và mỗi địa phương lại có cách đánh cũng như vai trò riêng biệt.
Ngoài ra, trong các loại hình nghệ thuật như kabuki, Nō và nghệ thuật dân gian, trống cũng đóng vai trò quan trọng.
Với nhiệm vụ làm sôi động bối cảnh hoặc gửi tín hiệu đến mọi người, trống không chỉ là nhạc cụ đệm mà còn được coi là nhạc cụ tạo nên dòng chảy của không gian.
Phong cách kumi-daiko - biểu diễn nhiều trống xếp cạnh nhau như ngày nay - tương đối mới, được cho là đã xác lập vào năm 1951 khi Oguchi Daihachi (ông tổ của phong cách kumi-daiko hiện đại) phục dựng Osuwa-daiko ở vùng Suwa, tỉnh Nagano.
Vì vậy, wadaiko mà bạn có thể gặp trong chuyến du lịch Nhật Bản cũng có nhiều hình thức khác nhau như biểu diễn trong lễ hội, công diễn sân khấu hay chương trình trải nghiệm đánh taiko.
Cảm nhận cả truyền thống lẫn hiện đại
Sức hấp dẫn của wadaiko là vừa gìn giữ văn hóa cổ xưa, vừa sinh ra những cách thể hiện mới mẻ.
Có những buổi biểu diễn mộc mạc của hội bảo tồn địa phương, cũng có những màn trình diễn tinh tế được dàn dựng sân khấu tiêu biểu như Kodō và Ondekoza.
Không phải cái nào đúng cái nào sai, mà khi biết được bối cảnh khác nhau, bạn sẽ thấy được vẻ đẹp riêng của từng phong cách.
Các loại wadaiko chính và đặc điểm
Nói chung là wadaiko nhưng thực ra có nhiều loại trống khác nhau về hình dáng, âm sắc và vai trò.
Nếu biết các loại tiêu biểu, cách thưởng thức khi xem biểu diễn sẽ thú vị hơn nhiều.
Nagadō-daiko (trống thân dài)
Là loại trống có thân được đục từ một khối gỗ nguyên khối, mặt trống được cố định bằng đinh tán (byō), và là loại wadaiko phổ biến nhất.
Vì thường được dùng ở đền thờ nên còn được gọi là miya-daiko (trống đền), với hình dáng đặc trưng phần giữa thân trống phình ra.
Có cả loại nhỏ và loại lớn, tùy kích thước mà độ sâu và sức mạnh của âm thanh cũng khác nhau.
Shime-daiko (trống siết dây)
Là loại trống có mặt da được khâu vào vòng kim loại, rồi dùng dây thừng hoặc bu lông siết chặt vào thân trống.
Âm thanh cao và sắc nét hơn nagadō-daiko, nên trong matsuri-bayashi (nhạc lễ hội), trống này thường được dùng để giữ nhịp nền gọi là "ji-uchi".
Ō-daiko (trống lớn)
Là loại đặc biệt lớn trong dòng nagadō-daiko, có những chiếc cực kỳ to.
Đặc trưng bởi âm trầm vang vọng đến tận xương tủy, ō-daiko thường xuất hiện như nhân vật chính trong phần cao trào của các màn kumi-daiko.
Sức hấp dẫn của wadaiko không chỉ ở âm thanh
Khi thực sự xem wadaiko, nhiều người sẽ ngạc nhiên đầu tiên trước chấn động của âm thanh.
Âm trầm như truyền vào cơ thể và âm sắc nét xuyên qua không gian mang lại ấn tượng rất khác so với khi nghe qua bản ghi âm.
Tuy nhiên, sức hấp dẫn của wadaiko không chỉ dừng lại ở đó.
Chuyển động cơ thể chính là cách biểu đạt
Khi biểu diễn wadaiko, cách sử dụng cơ thể như động tác vung tay, thế đứng vững, tư thế và tiếng hô (kakegoe) đều rất quan trọng.
Vì vậy, ngoài việc nghe âm thanh, bạn còn có thể thưởng thức bằng cách quan sát chuyển động của người biểu diễn.
Hình ảnh người nghệ sĩ tập trung cao độ trong từng nhịp đánh, hay cảnh nhiều người cùng hòa nhịp thở, gợi lên vẻ đẹp tương thông với nghệ thuật múa và võ thuật.
Cảm giác gắn kết khi đánh cùng nhiều người
Wadaiko có cả màn biểu diễn solo lẫn phong cách kumi-daiko với nhiều người cùng biểu diễn.
Khi kết hợp các trống có kích thước và âm sắc khác nhau, âm thanh sẽ có chiều sâu và độ dày.
Vì người biểu diễn phải phối hợp ánh mắt và hơi thở với nhau, khán giả cũng tự nhiên bị cuốn vào cảm giác đồng điệu đó.
Gặp gỡ nét cá tính riêng của mỗi vùng
Trên khắp Nhật Bản, mỗi vùng đều có văn hóa trống gắn liền với lễ hội và nghệ thuật địa phương.
Từ Kodō ở đảo Sado tỉnh Niigata, Ondekoza, đến nhạc trống trong lễ hội Nebuta ở Aomori, âm sắc và phong cách khác nhau rất nhiều tùy từng vùng miền và nhóm biểu diễn.
Khi du lịch Nhật Bản và xem wadaiko, ngoài các buổi công diễn sân khấu, bạn nên chú ý đến cả các lễ tế và sự kiện địa phương.
Cùng là "wadaiko" nhưng không khí và vai trò có thể khác biệt khá nhiều.
Cách thưởng thức khi xem biểu diễn wadaiko
Nếu lần đầu xem wadaiko, đừng chỉ chú ý đến "âm thanh to" mà hãy ý thức một vài điểm nhấn sẽ giúp bạn thưởng thức dễ dàng hơn.
Lắng nghe cách các nhịp điệu chồng lớp
Trong màn biểu diễn có nhiều trống, tưởng chừng ai cũng làm giống nhau nhưng thực ra vai trò có sự phân chia.
Khi lắng tai, bạn sẽ thấy sự khác biệt giữa nhịp điệu nền, âm nhấn và kiểu đánh như tín hiệu đổi dòng.
Quan sát hơi thở và khoảng lặng của người biểu diễn
Trong wadaiko, không chỉ khoảnh khắc đánh trống mà cả sự tĩnh lặng trước khi đánh cũng rất quan trọng.
Hãy chú ý đến thời điểm giơ tay, khoảnh khắc mọi người cùng dừng lại, và lúc tiếng hô vang lên - bạn sẽ cảm nhận được độ căng thẳng của màn biểu diễn rõ nét hơn.
Ý thức về mối liên hệ với địa điểm và bối cảnh
Không khí thay đổi rất nhiều tùy theo nơi biểu diễn như dâng cúng tại đền thờ, diễu hành lễ hội, sân khấu nhà hát, hay biểu diễn dành cho du khách.
Khi ý thức được mục đích của màn biểu diễn tại chỗ đó, bạn sẽ dễ thấy được wadaiko đang sống động như thế nào trong văn hóa Nhật Bản.
Những phép lịch sự cơ bản khi tham gia trải nghiệm đánh taiko
Khi du lịch Nhật Bản và tham gia trải nghiệm đánh wadaiko, bạn sẽ cảm nhận được niềm vui mà chỉ xem không thể hiểu hết.
Tự mình cầm bachi (dùi trống) và phát ra âm thanh sẽ giúp bạn cảm nhận rõ hơn độ vang của trống và sự khó khăn trong việc điều khiển cơ thể.
Tuy nhiên, khi trải nghiệm, có vài điều bạn nên lưu ý.
Xác nhận hướng dẫn của cơ sở và ban tổ chức ngay từ đầu
Trong các chương trình trải nghiệm, bạn sẽ được hướng dẫn về cách vào phòng, đồ mang theo, việc có được chụp ảnh hay không và phạm vi tham quan.
Nội dung sẽ khác nhau tùy cơ sở, nên hãy tuân theo hướng dẫn trong ngày và thông báo chính thức.
Đối xử cẩn thận với trống và bachi
Wadaiko vừa là dụng cụ biểu diễn, vừa là tài sản quý được địa phương và các nhóm nâng niu.
Không tự ý đánh mạnh liên tục hoặc chạm vào trống khác khi chưa được giải thích, hãy làm theo hướng dẫn.
Cũng nên lưu ý không quăng bachi xuống sàn, khi không dùng thì cầm nhẹ nhàng.
Đừng hoảng khi gặp âm thanh lớn
Vì wadaiko có âm thanh vang rung cả cơ thể, người lần đầu có thể hơi giật mình.
Tùy hội trường và tiết mục, âm thanh có thể khá lớn, nên người nhạy cảm với tiếng ồn hoặc đi cùng trẻ nhỏ có thể cân nhắc chuẩn bị nút bịt tai để yên tâm hơn.
Không cần cố gắng đánh mạnh, điều quan trọng là bắt chước tư thế và cách đánh trước, đừng dùng quá sức.
Kiểm tra trước khi chụp ảnh hoặc quay video
Tại các buổi công diễn và trải nghiệm, quy định về chụp ảnh có thể khác nhau.
Đặc biệt với các buổi công diễn có dàn dựng sân khấu, hoặc trải nghiệm có người khác tham gia, có thể có giới hạn về việc chụp ảnh.
Nếu không thấy hướng dẫn, hãy hỏi tại chỗ trước khi chụp để yên tâm.
Cách tận hưởng wadaiko khi du lịch Nhật Bản
Nếu quan tâm đến wadaiko, bạn có nhiều cách để thưởng thức trong chuyến du lịch tự túc.
Gặp gỡ tại lễ hội và sự kiện địa phương
Trong các lễ hội Nhật Bản, trống thường được sử dụng cùng với dashi (xe rước), mikoshi (kiệu thần) và các điệu múa.
Ở những nơi này, bạn sẽ gặp hình ảnh wadaiko gắn liền với cộng đồng, khác với sân khấu dành cho du khách.
Từ mùa hè đến mùa thu, lễ hội được tổ chức khắp nơi, nên tùy thời điểm du lịch, bạn có thể có cơ hội gặp gỡ trống lễ hội.
Tiếng trống vang lên giữa không khí sôi động sẽ là dịp giúp bạn cảm nhận văn hóa của vùng đất đó.
Xem công diễn sân khấu và biểu diễn
Các nhà hát, cơ sở văn hóa và điểm du lịch cũng có thể tổ chức công diễn hoặc biểu diễn wadaiko.
Phù hợp với những ai muốn ngồi xem kỹ hay thưởng thức màn trình diễn được dàn dựng chu đáo.
Tại các điểm du lịch, có sân khấu biểu diễn ngắn, còn các công diễn chuyên nghiệp có cấu trúc đầy đủ để bạn thưởng thức sâu sắc.
Tham gia chương trình trải nghiệm
Nếu không chỉ muốn xem mà còn muốn tự tay đánh thử, các chương trình trải nghiệm đánh taiko sẽ phù hợp.
Các trải nghiệm dành cho du khách có loại chỉ diễn ra trong thời gian ngắn, thời lượng, giá vé và ngôn ngữ hỗ trợ khác nhau tùy nội dung và địa điểm.
Dù chỉ ngắn thôi, nhưng khi được chỉ dẫn về cách đứng và nhịp điệu cơ bản, bạn sẽ hiểu sâu hơn về wadaiko.
Lưu ý về cách đi và đặt chỗ
Các lớp trải nghiệm và công diễn nổi tiếng thường kín chỗ sớm vào cuối tuần và dịp nghỉ dài.
Có những nơi yêu cầu đặt trước, nên hãy xác nhận phương thức đăng ký để yên tâm.
Về trang phục, bạn nên chuẩn bị quần áo dễ vận động, giày thể thao và tất để thuận tiện hơn.
Tổng kết: Wadaiko là trải nghiệm cảm nhận văn hóa Nhật Bản bằng cả cơ thể
Wadaiko không chỉ hấp dẫn bởi sức mạnh âm thanh mà còn là nghệ thuật truyền thống Nhật Bản hội tụ cả sự cầu nguyện, lễ hội, văn hóa địa phương và cách biểu đạt qua cơ thể.
Khi biết được sự khác biệt giữa các loại như nagadō-daiko và shime-daiko cùng lịch sử lâu đời, chỉ cần xem thôi đã thấy thú vị, còn hiểu thêm về bối cảnh thì ấn tượng sẽ càng sâu đậm.
Nếu gặp wadaiko trong chuyến du lịch Nhật Bản, đừng chỉ nghe âm thanh, hãy chú ý đến ý nghĩa của không gian biểu diễn và chuyển động của người nghệ sĩ.
Khi tham gia trải nghiệm, điều quan trọng là xác nhận hướng dẫn của từng cơ sở và giữ sự tôn trọng với dụng cụ cũng như không gian.
Wadaiko sẽ là cơ hội để bạn cảm nhận văn hóa Nhật Bản bằng tai, mắt và cả cơ thể.
