โคเคชิ (Kokeshi) คืออะไร? รู้จักตุ๊กตาไม้พื้นเมืองแห่งโทโฮคุ
โคเคชิ (Kokeshi) คือตุ๊กตาไม้ที่ถือกำเนิดขึ้นในภูมิภาคโทโฮคุ (Tōhoku) ช่วงปลายยุคเอโดะ และถือเป็นหนึ่งในงานหัตถกรรมพื้นเมืองที่เป็นตัวแทนของประเทศญี่ปุ่น
จุดเด่นของโคเคชิอยู่ที่ศีรษะกลม ลำตัวทรงกระบอกเรียว พร้อมสีหน้าและลวดลายที่วาดด้วยมือ ซึ่งภายใต้รูปทรงเรียบง่ายกลับซ่อนเอกลักษณ์เฉพาะตัวของช่างฝีมือ (โคจิน / Kōjin) แต่ละคนเอาไว้
ว่ากันว่าจุดเริ่มต้นของโคเคชิมาจากช่างไม้ที่เรียกว่า คิจิชิ (Kijishi) ซึ่งทำงานอยู่ตามแหล่งน้ำพุร้อน โดยเริ่มทำตุ๊กตาไม้เป็นของที่ระลึกสำหรับเด็กๆ ของนักท่องเที่ยวที่มาแช่ออนเซ็นเพื่อบำบัดร่างกาย
ปัจจุบันยังคงมีการผลิตโคเคชิอย่างต่อเนื่องใน 6 จังหวัดของโทโฮคุ ได้แก่ อาโอโมริ (Aomori), อิวาเตะ (Iwate), อาคิตะ (Akita), มิยากิ (Miyagi), ยามากาตะ (Yamagata) และฟุกุชิมะ (Fukushima) และเป็นที่นิยมทั้งในฐานะของฝากและของตกแต่งบ้าน
สำหรับคนที่สนใจงานหัตถกรรมญี่ปุ่น โคเคชิไม่ได้เป็นแค่ตุ๊กตา "น่ารัก" เท่านั้น แต่ยังมีเสน่ห์ของประวัติศาสตร์และวัฒนธรรมท้องถิ่นให้ค้นหา
เนื่องจากใช้ไม้อย่างมิซุกิ (Mizuki) หรือเมเปิลอิตายะ (Itaya-kaede) กลึงด้วยเครื่องกลึง จึงให้สัมผัสอบอุ่นแบบธรรมชาติที่งานแก้วหรือโลหะให้ไม่ได้
ไม่ว่าจะเป็นห้องสไตล์ญี่ปุ่นหรือห้องรับแขกแบบโมเดิร์น โคเคชิก็เข้ากันได้ดี ซึ่งเป็นอีกเหตุผลที่ทำให้ตุ๊กตานี้ยังคงได้รับความรักมาจนถึงปัจจุบัน
ประวัติของโคเคชิ และที่มาของชื่อ
ประวัติของโคเคชิย้อนกลับไปถึงปลายยุคเอโดะ (ช่วงต้นศตวรรษที่ 19)
ช่างไม้คิจิชิที่อาศัยในพื้นที่ภูเขาของโทโฮคุ ซึ่งผลิตถ้วยและถาดไม้ เริ่มใช้เศษไม้ทำของเล่นสำหรับเด็กในช่วงเวลาว่างจากงานกลึง จากนั้นนักท่องเที่ยวที่มาพักฟื้นตามแหล่งออนเซ็นก็ซื้อเป็นของฝาก จึงกลายเป็นจุดเริ่มต้นของโคเคชิ
ในอดีตแต่ละท้องถิ่นเรียกตุ๊กตานี้แตกต่างกัน เช่น คิเดโกะ (Kideko), โคเงซุ (Kogesu), คิโบโกะ (Kiboko) แต่ราวปี 1940 (ปีโชวะที่ 15) ได้มีการรวมชื่อเรียกให้เป็น "โคเคชิ" อย่างเป็นทางการ
ชื่อนี้อาจเขียนเป็นอักษรคันจิได้ แต่ที่มาของชื่อมีหลายทฤษฎี
ในปี 1981 "โคเคชิพื้นเมืองมิยากิ" (Miyagi Dentō Kokeshi) ได้รับการรับรองเป็นงานหัตถกรรมพื้นเมืองโดยรัฐมนตรีว่าการกระทรวงเศรษฐกิจ การค้าและอุตสาหกรรม และได้รับความสนใจในฐานะงานหัตถกรรมที่เป็นตัวแทนวัฒนธรรมท้องถิ่นอีกครั้ง
ความแตกต่างระหว่างโคเคชิพื้นเมืองและโคเคชิสร้างสรรค์
เมื่อลองเปรียบเทียบโคเคชิหลายตัว จะสังเกตได้ว่าแม้จะดูคล้ายกัน แต่ก็ให้ความรู้สึกแตกต่างกันเล็กน้อย
จุดเริ่มต้นของการทำความเข้าใจความแตกต่างนี้ คือการแบ่งออกเป็น 2 ประเภทหลัก ได้แก่ "โคเคชิพื้นเมือง" และ "โคเคชิสร้างสรรค์"
ลักษณะและ 11 สายตระกูลของโคเคชิพื้นเมือง
โคเคชิพื้นเมืองคือโคเคชิที่สร้างสรรค์ขึ้นโดยรักษารูปทรง ลวดลาย และเทคนิคการวาดสี (เบียวไซ / Byōsai) ที่สืบทอดกันมาในแต่ละท้องถิ่น
ปัจจุบันแบ่งออกเป็น 11 สายตระกูลหลัก ได้แก่ สายสึการุ (Tsugaru) ของจังหวัดอาโอโมริ, สายนันบุ (Nanbu) ของจังหวัดอิวาเตะ, สายคิจิยามะ (Kijiyama) ของจังหวัดอาคิตะ, สายนารุโกะ (Naruko), โทกัตตะ (Tōgatta), ยาจิโร (Yajirō), ซากุนามิ (Sakunami) ของจังหวัดมิยากิ, สายยามากาตะ (Yamagata), ฮิจิโอริ (Hijiori), ซาโอโทยุ (Zaō-takayu) ของจังหวัดยามากาตะ และสายสึจิยุ (Tsuchiyu) ของจังหวัดฟุกุชิมะ เป็นต้น
ในจำนวนนี้ โคเคชินารุโกะของเมืองโอซากิ จังหวัดมิยากิ, โคเคชิโทกัตตะของเมืองซาโอ จังหวัดมิยากิ และโคเคชิสึจิยุของเมืองฟุกุชิมะ จังหวัดฟุกุชิมะ เป็นที่รู้จักกันดีในฐานะตัวแทนของแต่ละแหล่งผลิต
วิธีวาดเส้นบนลำตัว ลายดอกไม้ และบรรยากาศของใบหน้าจะสะท้อนเอกลักษณ์ของท้องถิ่นนั้นๆ อย่างชัดเจน และเมื่อเปรียบเทียบกันก็จะเพิ่มความสนุกให้กับการเดินทาง
เสน่ห์ของโคเคชิสร้างสรรค์
ส่วนโคเคชิสร้างสรรค์ (Sōsaku Kokeshi) เป็นแนวใหม่ที่เกิดขึ้นหลังยุคโชวะ ใช้เทคนิคดั้งเดิมเป็นพื้นฐาน แต่สร้างสรรค์ด้วยไอเดียอิสระมากขึ้น
มีความหลากหลายทั้งรูปทรง การใช้สี และวิธีวาดใบหน้า บางชิ้นใช้สีพาสเทลหรือลวดลายร่วมสมัย จึงเหมาะกับการตกแต่งบ้านสไตล์ยุคใหม่
นอกจากมองในฐานะงานหัตถกรรมแล้ว ยังสามารถเลือกซื้อได้อย่างเรียบง่ายในฐานะงานศิลปะหรือของตกแต่งก็ได้
สำหรับผู้ที่ซื้อโคเคชิเป็นครั้งแรก การเปรียบเทียบทั้งโคเคชิพื้นเมืองและโคเคชิสร้างสรรค์จะช่วยให้หาสไตล์ที่ชอบได้ง่ายขึ้น
จุดสังเกตเวลาดูโคเคชิ | 3 มุมมองที่ควรให้ความสนใจ
เสน่ห์ของโคเคชิไม่ได้จบแค่ความรู้สึกว่า "หน้าน่ารัก" เท่านั้น
เพียงรู้จุดสังเกตเล็กน้อย ก็จะพบสิ่งใหม่ๆ มากขึ้นแม้อยู่ในร้านเดียวกัน และสัมผัสเอกลักษณ์เฉพาะของช่างฝีมือแต่ละคนได้ชัดเจนขึ้น
สังเกตใบหน้าและสีหน้า
รูปทรงของดวงตา (แบบเส้นเดียว สองเส้น หรือสามเส้น) วิธีวาดจมูกและปาก รวมถึงความสมดุลโดยรวม จะสะท้อนเอกลักษณ์ของแต่ละชิ้นได้เป็นอย่างดี
บางตัวดูอ่อนโยน บางตัวดูสง่างาม บางตัวให้ความรู้สึกคิดถึง สีหน้ามีความหลากหลายจนน่าทึ่งขึ้นอยู่กับช่างฝีมือ
แม้อยู่ในสายตระกูลเดียวกัน หากช่างต่างคน สีหน้าก็ต่างกัน จึงควรตรวจสอบชื่อช่างฝีมือที่สลักไว้ที่ก้นตุ๊กตาหากสนใจ
สังเกตลวดลายและการใช้สีบนลำตัว
ลำตัวของโคเคชิมักวาดลวดลายที่แตกต่างกันตามแหล่งผลิต เช่น ดอกเบญจมาศ ดอกบ๊วย หรือเส้นขวางที่วาดระหว่างกลึง (โรคุโระเซ็น / Rokurosen)
เช่น โคเคชินารุโกะมีลายดอกเบญจมาศซ้อนชั้น โคเคชิโทกัตตะมีลายดอกเบญจมาศแผ่รังสี และโคเคชิยาจิโรมีลายเส้นรอบศีรษะคล้ายหมวกเบเรต์
การใช้สีแดงเป็นหลักนั้นมีความหมายในการขับไล่สิ่งชั่วร้ายและอวยพรให้เด็กเติบโตแข็งแรง
สังเกตพื้นผิวไม้และการเก็บงาน
ไม้ที่ใช้หลักๆ คือ มิซุกิและเมเปิลอิตายะ ลายของเนื้อไม้และการเก็บงานผิวก็เป็นจุดชมที่น่าสนใจของโคเคชิ
การเคลือบแว็กซ์ให้เงาหรือเคลือบน้ำมันที่ให้ความรู้สึกเรียบง่าย จะให้อารมณ์ที่แตกต่างกันมาก
ลองสัมผัสน้ำหนักและผิวไม้เมื่อหยิบขึ้นมาด้วยมือด้วย
สนุกกับการพบโคเคชิระหว่างท่องเที่ยว
โคเคชิไม่ได้มีแค่การซื้อเท่านั้น แต่การ "ได้พบ" กับมันระหว่างการเดินทางก็เป็นความสนุกในตัวเอง
ถ้าสนใจงานหัตถกรรมญี่ปุ่น ช่วงเวลาที่ยืนดูตุ๊กตาในร้านอย่างตั้งใจ จะกลายเป็นประสบการณ์การเดินทางที่ล้ำค่า
เปรียบเทียบตามร้านของฝากและร้านหัตถกรรมในย่านออนเซ็น
ในย่านออนเซ็นของโทโฮคุ เช่น นารุโกะออนเซ็น (มิยากิ), สึจิยุออนเซ็น (ฟุกุชิมะ), โทกัตตะออนเซ็น (มิยากิ), ฮิจิโอริออนเซ็น (ยามากาตะ) มีร้านของฝากและร้านค้าในโรงงานที่จำหน่ายโคเคชิอยู่มากมาย
แม้จะวางอยู่ในชั้นเดียวกัน แต่รูปทรงและสีหน้าจะต่างกันเล็กน้อย หากมีเวลาว่างแนะนำให้เดินดูหลายๆ ร้านเพื่อเปรียบเทียบ
เข้าร่วมชมโรงงานหรือประสบการณ์วาดสี
ที่ "พิพิธภัณฑ์โคเคชิญี่ปุ่น" (Japan Kokeshi Museum) ในเมืองโอซากิ จังหวัดมิยากิ สามารถชมการสาธิตการผลิตจากช่างฝีมือและมีประสบการณ์วาดสีให้ลอง และในนารุโกะกับโทกัตตะก็มีสถานที่จัดกิจกรรมเช่นกัน
โคเคชิที่วาดสีหน้าด้วยตัวเองจะกลายเป็นของที่ระลึกหนึ่งเดียวในโลกจากการเดินทาง
เลือกโดยคำนึงถึงความเชื่อมโยงกับแหล่งผลิต
โคเคชิถูกสืบทอดมาภายใต้วัฒนธรรมท้องถิ่นและกระแสงานหัตถกรรม
การใส่ใจว่า "ตุ๊กตาชิ้นนี้เป็นที่นิยมในท้องถิ่นไหน" "ลวดลายหรือใบหน้าแบบไหนเป็นเอกลักษณ์" จะช่วยเพิ่มความเข้าใจต่อสถานที่ท่องเที่ยวมากขึ้น
จุดสังเกตเมื่อเลือกโคเคชิเป็นของฝาก
เวลาเลือกโคเคชิเป็นของฝาก นอกจากดูความชอบส่วนตัวแล้ว ควรคำนึงถึงความสะดวกในการนำกลับและการจัดวางด้วย
สำหรับนักท่องเที่ยวจากต่างประเทศ จุดเด่นคือไม่แตกง่าย น้ำหนักเบา และสามารถใส่กระเป๋าเดินทางนำกลับได้อย่างปลอดภัย
ช่วงราคาโดยประมาณ ขนาดวางฝ่ามืออยู่ที่ 1,500-3,000 เยน ขนาดกลางอยู่ที่ 3,000-8,000 เยน ส่วนผลงานที่มีชื่อช่างสลักกำกับอาจมีราคาสูงกว่า 10,000 เยน
วิธีมองเมื่อเลือก
- ถูกใจสีหน้าหรือไม่
- จินตนาการออกหรือไม่ว่าจะเข้ากับบรรยากาศห้องอย่างไร
- รู้สึกถึงเสน่ห์ของงานหัตถกรรมญี่ปุ่นหรือไม่
- ขนาดและน้ำหนักเหมาะกับการนำกลับหรือไม่
ใช้เกณฑ์เหล่านี้เป็นแนวทางจะช่วยให้หาโคเคชิที่ถูกใจได้ง่ายขึ้น
หากซื้อเป็นของขวัญ ลองนึกภาพว่าเข้ากับห้องหรือรสนิยมของผู้รับหรือไม่
สนุกกับความต่างของงานที่ทำด้วยมือ
โคเคชิไม่ได้เป็นสินค้าอุตสาหกรรมที่มีสีหน้าเหมือนกันทุกชิ้น
ความต่างเล็กน้อยคือเสน่ห์ ดังนั้นสิ่งเช่น "ซ้ายขวาไม่เท่ากันนิดหน่อย" หรือ "เส้นปากกามีเอกลักษณ์" จึงเป็นเรื่องที่ควรเพลิดเพลินไปกับมัน
การดูแลรักษาและวิธีใช้งานเมื่อนำโคเคชิมาตกแต่ง
การจะเพลิดเพลินกับโคเคชิไปนานๆ การดูแลในชีวิตประจำวันก็สำคัญ
ไม่ต้องใช้การดูแลที่ยุ่งยาก แต่ควรใส่ใจพื้นฐานของงานไม้ธรรมชาติ
หลีกเลี่ยงแสงแดดและความชื้น
ไม้เป็นวัสดุที่ได้รับผลกระทบจากสภาพแวดล้อมได้ง่าย การเปลี่ยนแปลงอุณหภูมิและความชื้นอย่างรวดเร็วอาจทำให้แตกร้าวหรือสีซีดได้
ควรวางในที่ที่อุณหภูมิห้องคงที่ หลีกเลี่ยงริมหน้าต่างที่แดดจัดหรือพื้นที่ใกล้น้ำที่มีความชื้นสูง
บริเวณที่ลมแอร์พัดใส่โดยตรงก็ทำให้ไม้แห้งจนแตกได้ จึงควรเลี่ยงเช่นกัน
ปัดฝุ่นอย่างเบามือ
เมื่อมีฝุ่นเกาะบนพื้นผิว ให้ใช้ผ้านุ่มหรือแปรงปลายอ่อนค่อยๆ ปัด
หลีกเลี่ยงการใช้ผ้าเปียกหรือน้ำยาทำความสะอาด เพราะอาจทำให้สีที่วาดหลุดลอก อย่าถูแรงและระวังไม่ให้ทำลายลวดลายผิว
ตั้งโชว์คู่กับความทรงจำจากการเดินทาง
โคเคชิไม่ได้เป็นแค่ของตั้งโชว์ แต่ยังเป็นสิ่งที่ชวนให้นึกถึงทิวทัศน์และวัฒนธรรมที่ได้พบในแต่ละที่
หากนำโคเคชิที่ซื้อจากการเดินทางมาวางประดับห้อง ความทรงจำจากการเที่ยวญี่ปุ่นจะกลับคืนมาในชีวิตประจำวัน และขยายความสุขไปสู่การเดินทางครั้งต่อไป
การเดินทางและการวางแผนท่องเที่ยวไปยังแหล่งผลิตโคเคชิชื่อดัง
แหล่งผลิตหลักของโคเคชิพื้นเมืองอยู่ในพื้นที่ที่สามารถเดินทางจากโตเกียวได้สะดวก ไม่ว่าจะไปเช้าเย็นกลับหรือพักค้าง 1 คืน โดยใช้ชินคันเซ็นสายโทโฮคุและรถไฟท้องถิ่น
ไปนารุโกะออนเซ็นให้นั่งชินคันเซ็นสายโทโฮคุไปยังสถานีฟุรุคาวะ (Furukawa) จากนั้นต่อรถไฟสาย JR Rikuu-East ไปยังสถานีนารุโกะออนเซ็น (Naruko-Onsen) ใช้เวลาประมาณ 45 นาที
ไปโทกัตตะออนเซ็นใช้รถบัสจากสถานีชิโรอิชิ-ซาโอ (Shiroishi-Zaō) ประมาณ 40-50 นาที ส่วนสึจิยุออนเซ็นใช้รถบัสจากสถานีฟุกุชิมะประมาณ 40 นาที
ที่ร้านของฝากแถวสถานีเซนได (Sendai) และร้านสินค้าประจำจังหวัดของโทโฮคุก็มีโคเคชิวางขายด้วย หากมีเวลาจำกัด การเปรียบเทียบในย่านเมืองก่อนแล้วค่อยไปยังแหล่งผลิตก็เป็นอีกทางเลือกหนึ่ง
สรุป | ค้นหาเสน่ห์ของโคเคชิในการท่องเที่ยวโทโฮคุ
โคเคชิคือตุ๊กตาไม้ที่ถือกำเนิดในย่านออนเซ็นของโทโฮคุช่วงปลายยุคเอโดะ เป็นงานหัตถกรรมพื้นเมืองที่ทำให้สัมผัสเสน่ห์ของงานฝีมือญี่ปุ่นได้ง่าย
เมื่อรู้ถึงความต่างระหว่างโคเคชิพื้นเมือง 11 สายตระกูลและโคเคชิสร้างสรรค์ที่สร้างด้วยไอเดียอิสระ รวมถึงวิธีดูใบหน้า ลวดลาย และเคล็ดลับการเลือก การดูและการซื้อจะสนุกขึ้นอย่างเห็นได้ชัด
สำหรับคนที่กำลังมองหาของฝากที่เป็นเอกลักษณ์ของญี่ปุ่น หรือสนใจงานหัตถกรรมและศิลปะพื้นบ้าน โคเคชิถือเป็นตัวเลือกที่หาซื้อได้ไม่ยาก
หากมีโอกาสเที่ยวโทโฮคุ ลองเข้าไปดูในร้านของฝากย่านออนเซ็นและโรงงานต่างๆ เปรียบเทียบสีหน้าทีละตัว แล้วค้นหาโคเคชิที่เหมาะกับตัวคุณเอง
