Lễ tang ở Nhật Bản (osōshiki) diễn ra như thế nào?
Lễ tang ở Nhật Bản là nghi lễ trang nghiêm để tiễn đưa người đã khuất và bày tỏ lòng tiếc thương đến tang quyến.
Khi người thân quen qua đời, mọi người thường tham dự tsuya (lễ canh thức) và kokubetsushiki (lễ vĩnh biệt), trao kōden (tiền phúng điếu) và ký vào sổ ghi tên người viếng (hōmeichō).
Trong tài liệu giáo dục tiếng Nhật của Cơ quan Văn hóa Nhật Bản (Bunkachō), việc nắm bắt các phép xã giao về kōden, trang phục và hội thoại được đưa vào như một mục học tập quan trọng để không bị lúng túng khi đột ngột phải tham dự lễ tang.
Đối với khách du lịch hoặc người nước ngoài sinh sống ở Nhật lần đầu tham dự, có nhiều tình huống dễ gây bối rối, nhưng nếu nắm vững quy trình và phép tắc cơ bản, bạn có thể tham dự một cách bình tĩnh.
Quy trình tsuya và kokubetsushiki trong lễ tang Nhật Bản
Tsuya thường được tổ chức vào tối hôm trước kokubetsushiki.
Trước đây đó là nghi lễ thức suốt đêm bên người đã khuất, nhưng hiện nay phổ biến là "hantsuya" (canh thức bán phần), bắt đầu khoảng 18 giờ và kết thúc trong vòng 1–2 tiếng.
Tại địa điểm, trước tiên hãy làm thủ tục tiếp tân, gửi lời chia buồn ngắn đến tang quyến, sau đó tiến hành shōkō (đốt hương) hoặc kenka (dâng hoa); việc hình dung trước trình tự này sẽ giúp bạn bình tĩnh hành động ngay cả khi tham dự lần đầu.
Kokubetsushiki thường được tổ chức vào ban ngày hôm sau, gồm các phần như tụng kinh, điếu văn, đốt hương và shukkan (đưa quan tài đi).
Cách ứng xử khi phân vân về phép lịch sự lễ tang
Cách thức tiến hành lễ tang thay đổi tùy theo tôn giáo, tông phái và vùng miền.
Thay vì cố nhớ một quy trình chi tiết duy nhất, bạn nên lặng lẽ quan sát hướng dẫn tại địa điểm và động tác của người tham dự phía trước rồi làm theo; cách này ít có nguy cơ thất lễ hơn.
Nhân viên tiếp tân hoặc nhân viên công ty mai táng thường hướng dẫn quy trình, nên khi không rõ, bạn có thể hỏi nhỏ.
Quy tắc cơ bản về trang phục và đồ mang theo khi dự lễ tang
Trong cẩm nang sinh hoạt dành cho người nước ngoài của tỉnh Saitama có hướng dẫn rằng nam giới mặc bộ vest đen với áo sơ mi trắng và cà vạt đen, nữ giới mặc trang phục màu đen là phổ biến.
Phụ kiện trang sức nên hạn chế, tránh màu sắc rực rỡ hoặc thiết kế nổi bật để tạo ấn tượng phù hợp với hoàn cảnh.
Đối với nữ giới, nhẫn cưới và vòng cổ ngọc trai hoặc bông tai ngọc trai có thể đeo, còn các phụ kiện khác nên tháo ra để yên tâm.
Giày và túi xách cũng nên thống nhất màu đen, tránh chất liệu bóng loáng hoặc khóa kim loại nổi bật sẽ yên tâm hơn.
Phép lịch sự khi gói và trao kōden
Khi tham dự tsuya hoặc kokubetsushiki, tiền phúng điếu kōden nên được cho vào phong bì kōden (bushūgibukuro – phong bì dành cho dịp không vui) để mang theo, và có hướng dẫn không nên dùng tiền mới.
Việc tránh tiền mới là để không tạo ấn tượng "đã chuẩn bị từ trước"; nếu chỉ có tiền mới thì nên gấp nhẹ một lần rồi cho vào.
Mức tiền tham khảo khác nhau tùy mối quan hệ và vùng miền, nhưng đối với bạn bè, người quen hoặc đồng nghiệp thì 5.000 yên đến 10.000 yên là một mức tham khảo.
Tại các địa điểm có quầy tiếp tân, hãy lấy phong bì kōden từ fukusa (vải gói lễ vật) để trao, sau đó ký vào sổ hōmeichō; hình dung trước trình tự này sẽ giúp bạn yên tâm hơn.
Có cần juzu không? Cách suy nghĩ theo từng tôn giáo
Tài liệu của Bunkachō liệt kê phong bì bushūgibukuro và juzu (chuỗi tràng hạt) là vật chuẩn bị cho lễ tang.
Tuy nhiên, vì cách hành lễ khác nhau giữa Phật giáo, Thần đạo, Kitô giáo và phi tôn giáo, nên không nên coi juzu là vật bắt buộc cho mọi người, mà nên cân nhắc theo tôn giáo của lễ tang.
Nếu là lễ tang Phật giáo thì việc mang theo juzu là phổ biến, nhưng tại lễ tang Thần đạo hoặc Kitô giáo thì thường không sử dụng.
Nếu trước đó không biết tôn giáo của buổi lễ, không cần ép mình chuẩn bị; làm theo hướng dẫn tại địa điểm thường sẽ không gây ra vấn đề lớn.
Cách quan sát để không bối rối khi shōkō, kenka hay tamagushi-hōten
Trong lễ tang Nhật Bản, cách cầu nguyện khác nhau theo tôn giáo: Phật giáo dùng shōkō (đốt hương), Thần đạo dùng tamagushi-hōten (dâng cành sakaki), Kitô giáo dùng kenka (dâng hoa).
Shōkō là nghi thức cho makkō (hương bột) vào lư hương; hình thức thường được giới thiệu là nâng lên ngang trán rồi mới cho vào lư hương, nhưng có những tông phái không nâng lên trán, và số lần cũng khác nhau theo tông phái.
Tamagushi-hōten là nghi thức Thần đạo dâng tamagushi (cành sakaki gắn shide – dải giấy) lên bàn thờ, cơ bản là "hai lần cúi, hai lần vỗ tay, một lần cúi", nhưng tại lễ tang sẽ thực hiện bằng "shinobide" (vỗ tay không phát ra tiếng).
Kenka được thực hiện ở lễ tang kiểu Kitô giáo, hình thức phổ biến là dâng hoa cúc hoặc cẩm chướng với phần thân hướng về phía bàn thờ.
Cách hành xử cần ý thức tại địa điểm
Quan trọng hơn việc thể hiện phép tắc một cách hoàn hảo là không làm xáo trộn diễn biến của buổi lễ.
Nếu hành xử nhẹ nhàng theo tiến trình của những người xung quanh, dù không tự tin về các bước chi tiết, bạn vẫn dễ được nhìn nhận là người tham dự với lòng tôn kính.
Điện thoại di động nên chuyển sang chế độ rung hoặc tắt nguồn trước khi vào phòng lễ; việc chụp ảnh hoặc quay video về cơ bản nên hạn chế trừ khi có sự cho phép của tang quyến.
Gửi lời chia buồn ngắn gọn và lặng lẽ
Tài liệu của Bunkachō chú trọng việc nắm vững các câu chia buồn cố định và có thể giao tiếp phù hợp theo từng tình huống.
Cụm từ tiêu biểu là "Kono tabi wa go-shūshōsama desu" hoặc "Kokoro yori o-kuyami mōshiagemasu"; khi nói, nên hạ giọng và truyền đạt một cách lặng lẽ.
Các từ lặp như "kasanegasane", "tabitabi", và những từ kiêng kỵ như "shinu" (chết), "yon" (4), "kyū" (9) gợi liên tưởng đến điều bất hạnh tiếp diễn nên cần tránh.
Tại lễ tang, thay vì nói chuyện dài dòng, cơ bản là truyền đạt cảm xúc ngắn gọn và không làm tăng gánh nặng cho tang quyến.
Không cố mở rộng câu chuyện
Dù gặp lại người thân hoặc người quen lâu ngày không gặp, bạn không nên biến nơi đó thành chỗ giao lưu xã hội; giữ thái độ điềm tĩnh sẽ phù hợp hơn.
Tại nơi đau buồn, thái độ ân cần dễ truyền tải hơn so với số lượng lời nói.
Hãy hẹn liên lạc lại sau để hỏi thăm hoặc trò chuyện, còn tại địa điểm hãy ý thức hành động lấy tang quyến và người đã khuất làm trung tâm.
Những điểm cần lưu ý cho người tham dự đến từ nước ngoài
Lễ tang Nhật Bản là sự kết hợp giữa nghi lễ tôn giáo và phong tục xã hội, nên có những tình huống khác với cảm nhận ở nước ngoài.
Ví dụ, tại địa điểm nên hạn chế chào hỏi to tiếng, ôm nhau hay bắt tay, và truyền đạt cảm xúc bằng một cái cúi đầu nhẹ là tự nhiên.
Việc chụp ảnh tại nơi chia buồn hay đăng lên mạng xã hội dễ bị xem là vi phạm phép tắc nghiêm trọng, nên hãy tránh.
Cách ghi bên ngoài phong bì kōden khác nhau theo tôn giáo: phần lớn Phật giáo dùng "Goreizen" hoặc "Gokōden", Thần đạo dùng "Gotamagushiryō", Kitô giáo dùng "Gohanaryō".
Tổng kết: Để không bối rối về phép lịch sự lễ tang Nhật Bản
Nếu bạn lần đầu tham dự lễ tang Nhật Bản, trước tiên hãy chuẩn bị trang phục giản dị tông màu đen, nắm rõ cách xử lý kōden và quy trình làm thủ tục tại quầy tiếp tân để yên tâm.
Hơn nữa, nếu hiểu rằng shōkō, kenka và tamagushi-hōten thay đổi tùy theo tôn giáo, đồng thời ý thức về lời chia buồn ngắn cùng cách hành xử lặng lẽ, bạn sẽ bớt bối rối đáng kể.
Quan trọng hơn việc nhớ phép tắc hoàn hảo là thái độ thể hiện lòng tôn kính đối với người đã khuất và tang quyến.
Nếu xem lễ tang ở Nhật là dịp để biểu lộ tâm tình ấy một cách điềm tĩnh, bạn sẽ dễ nhìn ra những điều cần lưu tâm.
