Omen (mặt nạ) Nhật Bản là gì | Đạo cụ được yêu mến trong lễ hội và nghệ thuật truyền thống
Omen (mặt nạ) Nhật Bản không chỉ là đạo cụ để che mặt.
Đó vừa là vật giúp tận hưởng cảm giác phấn khích của lễ hội, vừa là đạo cụ thể hiện vai diễn trên sân khấu Nō (kịch Noh) hay Kagura (múa thần đạo), và đôi khi còn truyền tải tín ngưỡng hay câu chuyện của địa phương.
Lễ hội Nhật Bản gắn bó sâu sắc với văn hóa địa phương, vẫn được trân trọng là nơi có thể trải nghiệm truyền thống và cảm xúc theo mùa.
Trong đó, mặt nạ là một trong những yếu tố văn hóa thị giác đậm chất Nhật Bản, tạo ấn tượng mạnh cho người xem.
Mặt nạ làm quà lưu niệm và mặt nạ như văn hóa
Trong các loại mặt nạ có thể thấy trong chuyến du lịch, có loại dễ mua ở quầy hàng với giá khoảng 1.000 yên, cũng có loại chính thống mang ý nghĩa trong nghệ thuật biểu diễn và hoạt động địa phương; mức giá và ý nghĩa rất đa dạng.
Cùng là "mặt nạ" nhưng nếu hoàn cảnh sử dụng khác nhau, điểm cần xem và cách tiếp cận cũng thay đổi.
Trước tiên, nhìn nhận theo ba góc độ là vui chơi, thưởng thức và tín ngưỡng hoặc nghệ thuật biểu diễn sẽ dễ hiểu hơn.
Cách thưởng thức mặt nạ Nhật Bản tại lễ hội | Cảm nhận không khí và câu chuyện
Trong các lễ hội Nhật Bản, có thể thấy nhiều loại mặt nạ khác nhau trong các quầy hàng nhộn nhịp và đoàn diễu hành.
Mặt nạ không chỉ làm sôi động không khí mà còn thể hiện câu chuyện và vai trò của từng vùng.
Không chỉ xem đó là "khuôn mặt gì", mà hãy nhìn xem mặt nạ được sử dụng trong cảnh nào; điều này sẽ giúp hiểu sâu hơn về lễ hội.
Những điểm cần chú ý ở mặt nạ trong lễ hội
- Biểu cảm đang cười hay đáng sợ
- Thể hiện điều gì - nhân vật, thần linh hay động vật
- Kết hợp với điệu múa, âm nhạc, trang phục như thế nào
- Không khí vui vẻ dành cho trẻ em hay không gian mang đậm ý nghĩa nghi lễ
Thay vì chỉ nhìn mặt nạ một mình, nhìn sự kết hợp với âm thanh, chuyển động và trang phục sẽ làm trải nghiệm trong chuyến du lịch phong phú hơn rất nhiều.
Ví dụ tiêu biểu về mặt nạ có thể gặp ở quầy hàng
Tại các quầy hàng ở lễ hội mùa hè và hội chùa (ennichi), bày bán những mặt nạ kinh điển như Hyottoko, Okame, cáo (kitsune), thiên cẩu (tengu), quỷ (oni).
Giá thông thường khoảng 500 yên - 2.000 yên, mang lại niềm vui dễ lựa chọn cho cả trẻ em lẫn người lớn.
Cảnh tượng mặt nạ nhân vật anime được bày bán cùng với những mẫu mã truyền thống cũng là khung cảnh đặc trưng của lễ hội Nhật Bản.
Biết về Nōmen và Kaguramen | Sức hút của mặt nạ thưởng thức trong nghệ thuật truyền thống Nhật Bản
Nếu muốn biết sâu hơn về sức hút của mặt nạ, chú ý đến Nō (kịch Noh) và Kagura (múa thần đạo) là gợi ý hay.
Trong Nō, có tiết mục mà vai chính gọi là Shite đeo mặt nạ (omote) khi diễn vai người già, phụ nữ hoặc sự tồn tại linh thiêng; dù khuôn mặt bị che, cảm xúc và khí thế vẫn được truyền tải thông qua chuyển động cơ thể, góc độ và động tác trầm tĩnh.
Mặt khác, cũng có vai diễn "Hitamen" với khuôn mặt trần, và chính cảnh sử dụng mặt nạ mang ý nghĩa đặc biệt.
Khi xem nghệ thuật biểu diễn sân khấu Nhật Bản, thay vì "đọc biểu cảm", cảm giác thưởng thức sự kết hợp giữa mặt nạ và chuyển động mới quan trọng.
Các loại Nōmen tiêu biểu
- Ko-omote (mặt nạ thiếu nữ): Mặt nạ tượng trưng cho phụ nữ trẻ, biểu tượng của Nō
- Hannya (bát nhã): Mặt nạ của nữ quỷ chứa đựng sự ghen tuông và đau buồn
- Okina (ông già): Mặt nạ nghi lễ thể hiện ông già thiêng liêng
- Deigan (nê nhãn): Mặt nạ thể hiện oan hồn phụ nữ, có sắc vàng quanh vùng mắt
Các buổi diễn Nō được tổ chức định kỳ tại Quốc lập Nōgakudō ở Tokyo và Kongō Nōgakudō ở Kyoto v.v., cũng có các buổi diễn có phụ đề tiếng Anh hoặc kèm giải thích.
Kaguramen có sức hút bởi sự mạnh mẽ và đặc trưng địa phương
Trong Kagura, trong các tiết mục dựa trên thần thoại và truyền thuyết, mặt nạ thể hiện rõ thế giới quan của sân khấu.
Không khí khác nhau tùy theo vùng, nhưng điểm chung là mặt nạ tỏa ra sự hiện diện mạnh mẽ cùng với trang phục và âm nhạc lộng lẫy.
Tại Iwami Kagura ở tỉnh Shimane, người ta sử dụng mặt nạ giấy washi làm từ Sekishū-washi (giấy washi Sekishū) - nghề thủ công truyền thống của địa phương; loại mặt nạ này được biết đến là nhẹ, bền và giàu khả năng biểu đạt.
Mặt nạ được làm bằng kỹ thuật gọi là "Dakkatsu-hō" - chồng nhiều lớp Sekishū-washi bằng hồ pha kakishibu (dung dịch tannin từ quả hồng); đây là tác phẩm thủ công không cản trở chuyển động của người diễn ngay cả trong điệu múa mãnh liệt, và chỉ riêng việc ngắm mặt nạ cũng đã thú vị.
Bí quyết chọn mặt nạ Nhật Bản trong chuyến du lịch | Những điểm cần xem trước khi mua
Nếu chọn mặt nạ Nhật Bản làm quà lưu niệm, đừng chỉ quyết định theo sở thích về ngoại hình, mà hãy xác nhận sơ qua thiết kế được sử dụng ở đâu, trong cảnh nào, bạn sẽ hài lòng hơn.
Tại các cửa hàng và triển lãm có chú thích, hãy đọc qua nguồn gốc và mô típ.
Chỉ cần biết bối cảnh, mặt nạ sẽ không chỉ là vật kỷ niệm mà còn trở thành món đồ lưu giữ ký ức của chuyến đi.
Những điểm cần kiểm tra khi chọn mặt nạ
Thưởng thức bằng cách trang trí hay đeo
Tùy theo muốn treo lên tường hay đeo trong sự kiện, kích thước và chất liệu cần chọn sẽ thay đổi.
Nếu để trang trí, chọn loại giấy washi hoặc gỗ; nếu để đeo, chọn loại nhựa nhẹ sẽ dễ sử dụng hơn.
Sở thích về biểu cảm
Biểu cảm dịu dàng, biểu cảm hài hước, biểu cảm uy lực sẽ tạo ấn tượng rất khác khi đặt trong phòng.
Nếu trang trí ở nhà, nên chọn biểu cảm tạo cảm giác dễ chịu dù nhìn hằng ngày.
Chọn loại có thể biết được bối cảnh
Loại có thể biết tên vùng hay tên nghệ thuật biểu diễn sẽ dễ lưu giữ kỷ niệm khi nhìn lại sau này.
Mô hình thu nhỏ Nōmen hay bản sao Kaguramen có giá đa dạng từ vài nghìn đến vài chục nghìn yên, có thể mua tại cửa hàng chuyên dụng hoặc bán trực tiếp từ xưởng thủ công.
Những nơi chính có thể mua mặt nạ
- Quầy hàng lễ hội: Chủ yếu là mặt nạ giá phải chăng khoảng 500 yên - 2.000 yên
- Cửa hàng lưu niệm ở Asakusa, Kyoto: Phong phú họa tiết Nhật và mô típ kinh điển đặc trưng vùng du lịch
- Hội trường biểu diễn Nōgakudō hoặc Kagura: Có thể mua mặt nạ thủ công chính thống
- Xưởng chuyên dụng: Xưởng mặt nạ Iwami Kagura, xưởng của nghệ nhân làm Nōmen v.v.
Quy tắc khi thưởng thức mặt nạ Nhật Bản | Những lưu ý khi chụp ảnh và sử dụng
Mặt nạ là vật phẩm vui vẻ của chuyến đi, nhưng tại nơi diễn ra nghệ thuật biểu diễn hay hoạt động dân gian, có khi không chỉ là đồ vật nhỏ thông thường.
Trong các hoạt động địa phương, mặt nạ và trang phục có thể mang ý nghĩa đặc biệt.
Ví dụ như Namahage ở bán đảo Oga (Oga-hantō) tỉnh Akita, có ví dụ mặt nạ đóng vai trò quan trọng trong việc truyền tải tín ngưỡng và lời dạy của địa phương.
Namahage là vị thần thăm viếng ghé từng nhà vào đêm Giao thừa, năm 2018 đã được ghi danh là một phần của "Raihōshin: Các vị thần đeo mặt nạ và hóa trang" - Di sản văn hóa phi vật thể của UNESCO.
Lưu ý khi tiếp xúc với mặt nạ tại địa phương
- Không tùy tiện chạm vào trang phục và mặt nạ của người biểu diễn hay người liên quan
- Xác nhận hướng dẫn của địa điểm hoặc ban tổ chức trước khi chụp ảnh
- Tôn trọng bối cảnh văn hóa thay vì coi đó là đối tượng để cười đùa
- Không xem mặt nạ ở quầy hàng dành cho trẻ em và mặt nạ nghi lễ hoặc nghệ thuật biểu diễn như cùng một loại
Cách suy nghĩ khi chụp ảnh
Chính vì không nhìn thấy mặt, mặt nạ mang ấn tượng mạnh.
Càng chụp gần càng cần lưu ý không cản trở chuyển động của người diễn và diễn biến của không gian.
Nhiều địa điểm cấm chụp flash và quay video, nên xác nhận trước sẽ yên tâm.
Các địa điểm gợi ý có thể xem mặt nạ
- Quốc lập Nōgakudō (Sendagaya, Tokyo): Có thể tiếp xúc với Nōmen qua các buổi diễn và triển lãm
- Oga Shinzan Denshōkan (Akita): Có thể trải nghiệm tái hiện nghi lễ Namahage
- Các buổi diễn định kỳ Iwami Kagura (thành phố Hamada, thành phố Masuda tỉnh Shimane v.v.): Có thể thưởng thức điệu múa mạnh mẽ với mặt nạ giấy washi
- Bảo tàng Quốc gia Tokyo và Bảo tàng Quốc bảo của đền Kasuga Taisha: Có thể tiếp xúc với mặt nạ Gigaku và Bugaku - những nghệ thuật biểu diễn cổ điển và cổ đại
Tổng kết | Nhìn mặt nạ Nhật Bản trong chuyến đi thú vị hơn
Mặt nạ Nhật Bản là cánh cửa giúp cảm nhận niềm vui của lễ hội, đồng thời là cơ hội tiếp xúc với chiều sâu của Nō và Kagura.
Đừng kết thúc chỉ ở ấn tượng ngoại hình, chỉ cần ý thức một chút được sử dụng ở đâu, thể hiện điều gì, trải nghiệm trong chuyến du lịch sẽ thay đổi rất lớn.
Bạn có thể tận hưởng thoải mái ở quầy hàng, hoặc thưởng thức kỹ lưỡng tại sân khấu Nōgakudō hay Kagura.
Nếu gặp được mặt nạ trong chuyến du lịch Nhật Bản, hãy thử nhìn cả văn hóa và câu chuyện đằng sau nó.
