Bữa ăn học đường Nhật Bản là gì? Văn hóa trường học không chỉ đơn thuần là bữa trưa
Gakkō kyūshoku (bữa ăn học đường) Nhật Bản là bữa trưa được cung cấp tại các trường tiểu học, trung học cơ sở, trường hỗ trợ đặc biệt, nhưng không đơn thuần là bữa cơm trưa.
Bữa ăn học đường được thực hiện dựa trên Luật bữa ăn học đường (ban hành năm Shōwa 29, tức 1954), vừa hỗ trợ sự phát triển khỏe mạnh của trẻ em, vừa được định vị là một phần của "shokuiku (giáo dục về thực phẩm)" - giáo dục cho trẻ hiểu đúng về thực phẩm và hình thành thói quen ăn uống lành mạnh.
Bộ Giáo dục Nhật Bản (MEXT) định vị bữa ăn học đường là "tư liệu học tập sống động" để thúc đẩy shokuiku, sử dụng cả thực đơn và thời gian dùng bữa làm môi trường học tập.
Vì vậy, khi du khách Việt Nam tìm hiểu về bữa ăn học đường Nhật Bản, nếu nhìn nhận không chỉ nội dung món ăn mà còn coi đây là cánh cửa hiểu văn hóa trường học và chế độ giáo dục, bạn sẽ thấy rõ tính độc đáo của nó.
Lịch sử bữa ăn học đường Nhật Bản | Được cho là bắt đầu năm 1889 tại thị trấn Tsuruoka, tỉnh Yamagata
Nguồn gốc của bữa ăn học đường Nhật Bản được cho là tại thị trấn Tsuruoka, tỉnh Yamagata (nay là thành phố Tsuruoka) vào năm 1889 (Meiji 22).
Vào thời điểm đó, tại trường tiểu học tư thục Chūai, các bữa ăn gồm onigiri (cơm nắm), cá nướng (cá hồi muối), tsukemono (rau củ muối) được cung cấp miễn phí cho những học sinh không thể mang theo cơm trưa vì hoàn cảnh gia đình.
Sau đó, bữa ăn học đường lan rộng ra cả nước, đảm nhận vai trò quan trọng trong việc cung cấp dinh dưỡng cho trẻ em vào thời kỳ thiếu thốn lương thực sau chiến tranh.
Năm 1954 (Shōwa 29), Luật bữa ăn học đường được ban hành, và lần sửa đổi năm 2008 (Heisei 20) đã xác định rõ thúc đẩy shokuiku là mục đích của bữa ăn học đường.
Với hơn 100 năm lịch sử, bữa ăn học đường Nhật Bản đã thay đổi vai trò theo thời gian, hiện nay phát triển thành nơi "học tập thông qua thực phẩm".
Thực đơn bữa ăn học đường Nhật Bản được thiết kế như thế nào? Cân bằng dinh dưỡng và nguyên liệu địa phương
Thực đơn bữa ăn học đường được thiết kế dựa trên "Tiêu chuẩn thực hiện bữa ăn học đường" do Bộ Giáo dục quy định, đảm bảo cung cấp dinh dưỡng cân bằng phù hợp với từng giai đoạn phát triển của học sinh.
Bản sửa đổi một phần Tiêu chuẩn thực hiện bữa ăn học đường công bố tháng 2 năm Reiwa 3 (2021) và có hiệu lực tháng 4 cùng năm tham khảo "Tiêu chuẩn lượng dinh dưỡng cho người Nhật (phiên bản 2020)" của Bộ Y tế, Lao động và Phúc lợi.
Nghĩa là, đặc trưng lớn của bữa ăn học đường Nhật Bản là không chỉ chú trọng "hôm nay ăn gì" mà còn "kết nối với việc học như thế nào".
Tùy theo địa phương, các nguyên liệu địa phương, món ăn quê hương, món ăn theo mùa được tích cực đưa vào thực đơn.
Bộ Nông nghiệp, Lâm nghiệp và Thủy sản và Bộ Giáo dục thúc đẩy việc sử dụng nguyên liệu địa phương trong bữa ăn học đường, tỷ lệ sử dụng nguyên liệu địa phương năm Reiwa 6 trung bình toàn quốc theo giá trị tiền là khoảng 56,4%, nguyên liệu sản xuất trong nước khoảng 89,4%.
Việc sử dụng nguyên liệu địa phương được đánh giá là quan trọng để trẻ em hiểu về thiên nhiên, văn hóa, ngành nghề của địa phương và nuôi dưỡng lòng biết ơn đối với những người tham gia sản xuất, phân phối thực phẩm.
Ví dụ về các món ăn tiêu biểu trong bữa ăn học đường
Trong bữa ăn học đường Nhật Bản, dựa trên sự kết hợp cơ bản của món chính, món mặn, món phụ và sữa, có nhiều thực đơn đa dạng như washoku (món ăn Nhật), món Âu, món Trung Hoa, món ăn quê hương.
- Cơm, súp miso, cá nướng, hijiki kho (ví dụ washoku)
- Cà ri cơm, salad, trái cây (món ăn được ưa thích phổ biến)
- Mì sofuto-men sốt thịt, bánh mì chiên agepan (món ăn hoài niệm thời Shōwa)
- Món ăn quê hương địa phương (gōyā champurū của Okinawa, ishikari nabe phong cách Hokkaido)
Những thực đơn này không chỉ có giá trị dinh dưỡng mà còn hoạt động như giáo trình trải nghiệm văn hóa ẩm thực và đặc trưng vùng miền Nhật Bản.
Học gì trong giờ ăn ở trường Nhật Bản? Từ phục vụ đến dọn dẹp
Giờ ăn trưa ở trường Nhật Bản là thời gian học tập từ khâu chuẩn bị trước khi ăn đến dọn dẹp.
Tài liệu của Bộ Giáo dục cũng nêu rõ trong thời gian này, học sinh học cách rửa tay đúng cách, phương pháp phục vụ, cách sắp xếp chén bát, cách dùng đũa, quy tắc ứng xử trong bữa ăn.
Tại nhiều trường tiểu học, hình ảnh học sinh tự đảm nhiệm "kyūshoku tōban (trực bữa ăn)", mặc áo choàng trắng, khẩu trang, mũ, vận chuyển thức ăn đến lớp học và phục vụ cho các bạn cùng lớp là cảnh tượng thường ngày.
Sau khi ăn, học sinh tự làm các công việc như dọn chén bát, rửa và tái chế hộp sữa, phân loại rác, là cơ hội nuôi dưỡng ý thức vệ sinh và bảo vệ môi trường.
Vì vậy, khi nói về bữa ăn học đường Nhật Bản, thay vì chỉ nhìn thực đơn, việc xem xét bao gồm cả cùng nhau chuẩn bị và ăn uống trong trật tự là cách hiểu tự nhiên.
Cả chuỗi quy trình này cũng là yếu tố quan trọng định hình văn hóa trường học Nhật Bản.
Shokuiku và văn hóa địa phương nhìn từ bữa ăn học đường Nhật Bản
Bữa ăn học đường được sử dụng kết nối với các môn học như xã hội, kinh tế gia đình, giáo dục thể chất và sức khỏe, hoạt động đặc biệt.
Đặc trưng lớn là bữa ăn không hoàn thành trong thời gian ăn trưa mà được xem là cơ hội đào sâu hiểu biết về nguồn gốc thực phẩm, dinh dưỡng, cảm giác mùa và văn hóa địa phương.
Vì vậy, khi các món ăn quê hương và nguyên liệu địa phương được đưa vào thực đơn, chính bữa ăn trở thành cánh cửa học tập.
Tại mỗi trường có thể có "eiyō kyōyu (giáo viên dinh dưỡng)" - giáo viên chuyên môn tham gia chỉ đạo về thực phẩm và xây dựng thực đơn có sử dụng nguyên liệu địa phương.
Khi du khách Việt Nam tiếp xúc với thực đơn kiểu bữa ăn học đường, nếu nhìn không chỉ hương vị mà cả tính chất địa phương và ý đồ học tập đằng sau, bạn sẽ dễ nắm bắt được nét đặc trưng của Nhật Bản.
Những địa điểm du khách có thể trải nghiệm bữa ăn học đường Nhật Bản
Cơ hội trải nghiệm trực tiếp bữa ăn học đường Nhật Bản còn hạn chế, nhưng có các cơ sở trải nghiệm và triển lãm chuyên đề về bữa ăn học đường.
Ví dụ về cơ sở trải nghiệm bữa ăn học đường
- "Bảo tàng lịch sử bữa ăn học đường" tại thành phố Kitamoto, tỉnh Saitama (do Hiệp hội bữa ăn học đường tỉnh Saitama vận hành) cho phép tham quan sự thay đổi của bữa ăn học đường từ thời Meiji đến hiện đại qua các mẫu vật thật
- Các nhà hàng và sự kiện chuyên đề bữa ăn học đường được tổ chức theo thời gian giới hạn tại các đô thị
- Tùy theo địa phương, có thể có các chương trình trải nghiệm món ăn quê hương theo phong cách bữa ăn học đường
Khi tham gia các cơ sở trải nghiệm hoặc chương trình, hãy kiểm tra trước thông báo của từng cơ sở về giờ mở cửa, giá vé, có cần đặt trước hay không, có hỗ trợ đa ngôn ngữ hay không.
Vì các địa điểm liên quan đến thực phẩm cũng coi trọng quản lý vệ sinh và an toàn, thái độ xác nhận trước các thông tin hướng dẫn sẽ giúp bạn yên tâm hơn.
Bữa ăn học đường Nhật Bản cũng được quan tâm về an toàn | Quản lý vệ sinh và xử lý dị ứng
Bộ Giáo dục đã quy định "Tiêu chuẩn quản lý vệ sinh bữa ăn học đường", trình bày khung quản lý vệ sinh và đảm bảo an toàn dựa trên tư duy HACCP.
Tiêu chuẩn này có hiệu lực từ tháng 4 năm 2009 (Heisei 21), áp dụng cho bữa ăn học đường toàn quốc, bao gồm cả trường hợp ủy thác chế biến cho bên ngoài.
Ngoài ra, về việc xử lý dị ứng thực phẩm, "Hướng dẫn xử lý dị ứng thực phẩm trong bữa ăn học đường" đã được hoàn thiện, yêu cầu xử lý có tổ chức trên cơ sở phối hợp giữa nhà trường, phụ huynh và bác sĩ.
Hướng dẫn nêu rõ nguyên tắc chính "cung cấp bữa ăn học đường cả cho học sinh bị dị ứng thực phẩm", lấy việc cung cấp bữa ăn an toàn, an tâm làm ưu tiên hàng đầu.
Vì vậy, bữa ăn học đường vừa là "nơi mọi người cùng ăn", thực tế lại được xây dựng trên nền tảng quản lý vệ sinh và quan tâm cá nhân.
Khi nói về bữa ăn học đường Nhật Bản, nếu không chỉ chú ý đến hương vị và sự hoài niệm mà còn quan tâm đến mặt vận hành, bạn sẽ hiểu một cách lập thể, đa chiều.
Tổng kết | Hiểu bữa ăn học đường Nhật Bản để thấy rõ văn hóa trường học
Bữa ăn học đường Nhật Bản vừa là bữa trưa để bổ sung dinh dưỡng, vừa là hoạt động giáo dục về shokuiku, sự hợp tác, quy tắc ứng xử và hiểu biết về địa phương.
Bắt đầu từ năm Meiji 22 và phát triển hơn 100 năm dưới Luật bữa ăn học đường, cơ chế này khi nhìn từ góc độ đa chiều bao gồm thực đơn, phục vụ, cách ăn, sử dụng nguyên liệu địa phương, quản lý vệ sinh sẽ giúp dễ dàng nắm bắt đặc trưng của văn hóa trường học Nhật Bản.
Khi gặp thực đơn kiểu bữa ăn học đường hoặc triển lãm chuyên đề bữa ăn học đường trong chuyến du lịch Nhật Bản, nếu không chỉ chú ý đến món ăn mà còn quan tâm đến tư duy giáo dục đằng sau, bạn có thể thưởng thức sâu sắc hơn văn hóa Nhật Bản.
