Mari là gì? Vị trí trong văn hóa Nhật Bản
Mari là văn hóa về những quả cầu truyền thống được yêu thích từ xa xưa tại Nhật Bản, ăn sâu vào đời sống từ trò chơi cung đình đến sinh hoạt của người dân thường.
Tuy gọi chung là "mari", nhưng kemari (trò đá cầu cung đình) được lưu truyền như trò chơi cung đình và temari (quả cầu thêu trang trí) phát triển trong đời sống thường nhật lại có hình dáng và cách thưởng thức khác biệt rõ rệt.
Đối với du khách, đây là chủ đề dễ hiểu hơn nếu nhìn nhận như cánh cửa khám phá thẩm mỹ và tinh thần trao tặng quà của người Nhật, hơn là một môn thể thao thi đấu.
Khi du lịch tự túc và ghé thăm các vùng còn lưu giữ văn hóa mari như Kyoto, Nara, Nagano, Shimane, bạn sẽ cảm nhận được vẻ đẹp thẩm mỹ và lời nguyện cầu mà người Nhật gửi gắm vào hình cầu.
Hiểu sự khác biệt giữa temari và kemari để hiểu sâu hơn về mari
Temari - quả cầu trang trí và trò chơi gắn liền với đời sống
Temari là món đồ thủ công truyền thống được tạo hình từ giấy, vỏ trấu, sợi cotton, thể hiện các họa tiết như hoa, sao, chim, sóng nước.
Nguồn gốc được cho là bắt nguồn từ Trung Quốc, ở Nhật Bản trước tiên lan rộng như trò chơi cung đình vào thời Nara - Heian, sau đó phát triển với chất liệu và kỹ thuật riêng tại từng vùng.
Từ giữa thời Edo trở đi, hình dáng hiện tại được hoàn thiện với lõi quấn bằng bông zenmai phủ ngoài bằng những sợi chỉ đẹp mắt theo họa tiết hình học, lan rộng khắp cả nước như đồ chơi của các bé gái dịp Tết.
Hiện nay, temari không chỉ là đồ chơi trẻ em mà còn được yêu thích như quà tặng và đồ trang trí nội thất.
Kemari - trò chơi tao nhã gắn với văn hóa cung đình
Trong khi đó, kemari là trò chơi đá quả cầu lên không trung sao cho không rơi xuống đất, không phân thắng bại mà coi trọng việc đá trả quả cầu sao cho đối phương dễ đỡ - đây là văn hóa của những cử chỉ tinh tế.
Theo Cơ quan Nội chính Hoàng gia (Kunaichō), quả cầu dùng trong kemari làm từ da hươu, đường kính khoảng 20 cm, nặng khoảng 120 gram - nhẹ hơn tưởng tượng, 8 người đứng thành vòng tròn vừa đá vừa hô "Ari", "Yaa", "Ou".
Kemari được cho là du nhập từ Trung Quốc khoảng 1.400 năm trước, thịnh hành trong cung đình từ giữa thời Heian, đến thời Kamakura lan rộng cả tầng lớp samurai.
Sau Minh Trị Duy Tân từng có thời gian gián đoạn, nhưng năm 1907 (Minh Trị 40) "Kemari Hozonkai (Hội bảo tồn kemari)" được thành lập nhờ tiền ban tặng của Thiên hoàng Minh Trị, đến nay vẫn được trình diễn vào những dịp mở cửa đặc biệt tại Kyoto Gosho.
Từ việc các điển cố về kemari được ghi chép lại, có thể thấy đây không chỉ là trò chơi mà là văn hóa được kế thừa kèm theo nghi thức và truyền thống.
Lý do họa tiết và phối màu của temari được du khách yêu thích
Trong quả cầu nhỏ chứa đựng thẩm mỹ đặc trưng Nhật Bản
Sức hấp dẫn của temari nằm ở việc thể hiện được sự đối xứng tinh tế và cảm nhận về mùa trong hình tròn.
Họa tiết hình học được tạo nên bằng các lớp chỉ chồng lên nhau mang vẻ đẹp chỉn chu; các thiết kế như hoa cúc, hoa anh đào (sakura), lá gai dầu, sóng nước, vòng tuyết thể hiện quan niệm tự nhiên và cảm thức trang trí của Nhật Bản.
Phối màu rực rỡ như đỏ, vàng, tím được cho là mang ý nghĩa trừ tà, có lịch sử được dùng làm của hồi môn và quà tặng cầu chúc cho sự trưởng thành của con cái.
Nhìn qua ảnh đã đẹp, nhưng nhìn gần càng cảm nhận được sự chồng lớp của sợi chỉ và độ tinh xảo của thủ công.
Lý do được chọn làm quà lưu niệm
Trong các chuyến du lịch gần đây, temari ngày càng thường được gặp với vai trò "đồ trang trí" hơn là "đồ chơi".
Matsumoto temari được lưu truyền tại thành phố Matsumoto, tỉnh Nagano, là thủ công truyền thống được phụ nữ trong gia đình samurai phiên Matsumoto bắt đầu làm khoảng 200 năm trước, hiện nay được giới thiệu như đồ trang trí nội thất và quà tặng dùng sợi nhuộm bằng cây cỏ vùng Shinshu.
Vẻ ngoài nhẹ nhàng và đậm chất Nhật Bản, dễ trang trí trong phòng sau khi mang về, nên rất phù hợp với những ai đang tìm quà lưu niệm thủ công mỹ nghệ.
Giá bán từ vài nghìn yên cho size mini đến hàng chục nghìn yên cho tác phẩm cỡ lớn chính thống, dễ chọn theo ngân sách du lịch.
Ba cách thưởng thức mari khi du lịch: xem, mua, làm
Trước tiên hãy xem tại triển lãm hoặc cửa hàng thủ công
Sức hút của mari nằm ở cả vẻ rực rỡ khi nhìn từ xa và sự tinh xảo khi quan sát gần.
Tại các bảo tàng mỹ thuật, cửa hàng thủ công, quầy bán đồ thủ công truyền thống của địa phương, dễ dàng so sánh sự khác biệt về họa tiết và không khí từng vùng, cũng giúp hiểu thêm về văn hóa Nhật Bản.
Với người muốn tiếp xúc văn hóa cung đình Kyoto thì nên đến dịp mở cửa đặc biệt của Kyoto Gosho hoặc lễ Kemari Hajime tại Shimogamo Jinja (mùng 4 tháng 1 hàng năm), với người quan tâm temari như đồ thủ công thì nên ghé các cửa hàng thủ công ở thành phố Matsumoto hoặc Matsue Washi Temari Kobo (xưởng thủ công) ở thành phố Matsue, tỉnh Shimane (9:30-16:00, nghỉ thứ Ba và thứ Năm).
Đặc biệt với temari, chỉ riêng việc xem sự khác biệt trong phối màu cũng đã đủ thú vị.
Tìm trải nghiệm thì làm temari là dễ hiểu nhất
Trải nghiệm dễ tham gia nhất với du khách là làm temari.
Matsue Washi Temari được lưu truyền tại thành phố Matsue, tỉnh Shimane, là loại temari độc đáo với lõi dán giấy thủ công Izumo, khâu bằng chỉ thêu và hoàn thiện bằng tranh xé giấy, được cho là do các nữ quan trong dinh phiên Matsue thời Edo bắt đầu làm.
Tại "Teshigoto Shokai Suguri" ở thành phố Matsumoto, tỉnh Nagano và một số nơi khác, có lớp trải nghiệm hoàn thành temari hoa cúc 8 cánh trong khoảng 120 phút (4.400 yên), người mới bắt đầu cũng có thể dễ dàng tham gia.
Không chỉ ngắm thành phẩm, khi tự tay chọn hình dáng và màu sắc, bạn sẽ ghi nhớ mari như "văn hóa" chứ không chỉ là "đồ trang trí".
Những điểm nên biết khi xem hoặc chọn mari
Temari thú vị hơn khi tìm hiểu ý nghĩa họa tiết
Khi tìm thấy tác phẩm yêu thích, trước tiên hãy quan sát sự kết hợp màu sắc, sự lặp lại của họa tiết và cảm giác chất liệu.
Ở những nơi có ghi chú giải thích, hãy chú ý tên vùng (Matsumoto temari, Matsue Washi Temari, Kaga temari...), chất liệu (sợi cotton, sợi tơ tằm, washi - giấy thủ công Nhật Bản) và cách làm để dễ so sánh.
Dù cùng là hình tròn, loại tạo cảm giác dễ thương và loại mang vẻ trang nhã của đồ thủ công truyền thống sẽ để lại ấn tượng khá khác nhau.
Kemari dễ hiểu khi gặp tại buổi trình diễn hay nghi lễ
Kemari không chỉ là việc ngắm thành phẩm, khi biết trong bối cảnh trình diễn hay nghi lễ, ta dễ thấy được vẻ đẹp của cử chỉ và mối liên hệ với văn hóa cung đình.
Tại Shimogamo Jinja ở Kyoto (mùng 4 tháng 1 "Kemari Hajime"), Shiramine Jingu, hay Tanzan Jinja ở Nara (Lễ Kemari ngày 29/4 và 3/11 hàng năm), có thể xem các thành viên hội bảo tồn mặc trang phục truyền thống dâng kemari.
Khi gặp triển lãm liên quan hoặc nghi lễ tại đền thờ trong chuyến du lịch, không chỉ chú ý đến đạo cụ, hãy quan tâm cả trang phục (áo mari suikan và quần kuzu hakama), tiếng hô đặc trưng và cách di chuyển chân.
Bạn sẽ cảm nhận được văn hóa truyền thống Nhật Bản đã được kế thừa xuyên qua ranh giới giữa trò chơi, lễ nghi và thưởng lãm.
Thông tin thực tế và mẹo cách đi để thưởng thức mari
Hướng dẫn cách đi đến các điểm chính
Để tiếp xúc Matsumoto temari, từ ga JR Matsumoto đến khu vực thành Matsumoto đi bộ khoảng 20 phút, có thể kết hợp dạo phố cổ và thưởng thức trong nửa ngày.
Matsue Washi Temari Kobo từ ga JR Matsue đi taxi khoảng 11 phút, hoặc từ trạm xe buýt "Koizumi Yakumo Kinenkan-mae" đi bộ khoảng 6 phút, vị trí thuận tiện kết hợp tham quan Matsue-jo và Bảo tàng tưởng niệm Koizumi Yakumo.
Shimogamo Jinja ở Kyoto từ ga JR Kyoto đi xe buýt thành phố tuyến số 4, 205 đến trạm "Shimogamo Jinja-mae", còn Tanzan Jinja ở Nara từ ga JR/Kintetsu Sakurai đi xe buýt khoảng 25 phút.
Những điều du khách nước ngoài nên biết
Tại các trung tâm thông tin du lịch chính và cửa hàng thủ công thường có tờ rơi tiếng Anh đơn giản, đặt trước trải nghiệm online hoặc qua điện thoại trước một ngày sẽ thuận tiện hơn.
Temari nhỏ nhẹ nên dễ mang về bằng hành lý xách tay, chọn loại đựng trong hộp gỗ ngô đồng hoặc túi vải sẽ bảo quản được lâu.
Nghi lễ dâng kemari có thể bị hủy hoặc thay đổi địa điểm/thời gian khi mưa, nên kiểm tra thông tin chính thức của từng đền trước khi đến để yên tâm.
Tổng kết - Thưởng thức văn hóa Nhật Bản qua mari
Mari không chỉ đơn thuần là một quả cầu.
Temari mang vẻ đẹp của thủ công và cá tính riêng từng vùng, kemari thì có 1.400 năm lịch sử và nghi thức tao nhã.
Khi bắt gặp trong chuyến du lịch, đừng dừng lại ở việc xem là món thủ công xinh xắn, hãy hình dung cả trò chơi, quà tặng, cảm nhận về mùa và lễ nghi đằng sau, góc nhìn về văn hóa Nhật Bản sẽ trở nên sâu sắc hơn nhiều.
