Hakamairi (tảo mộ) là phong tục gì? Tìm hiểu ý nghĩa và điều cơ bản
Hakamairi (tục viếng mộ) là phong tục truyền thống của Nhật Bản, trong đó người ta đến trước mộ để tưởng nhớ gia đình và tổ tiên đã khuất, lặng lẽ chắp tay cầu nguyện.
Có người coi trọng ý nghĩa tôn giáo, cũng có người xem đó là khoảng thời gian để nhớ về gia đình và bày tỏ lòng biết ơn.
Hình thức hakamairi không chỉ có một, mà có chút khác biệt tùy theo quan niệm của từng gia đình, vùng miền và tông phái.
Đối với du khách, điều quan trọng không phải là ghi nhớ hoàn hảo từng nghi thức nhỏ, mà là giữ tâm thế yên lặng và tôn trọng không gian linh thiêng đó.
Bài viết này sẽ tổng hợp dễ hiểu về thời điểm đi tảo mộ, trình tự phổ biến, trang phục và vật dụng cần mang theo, cùng những quy tắc cơ bản cần lưu ý khi ghé thăm nghĩa trang và chùa chiền ở Nhật Bản.
Khi nào đi hakamairi? Obon, Ohigan và ngày giỗ là phổ biến nhất
Hakamairi thường được thực hiện vào ngày giỗ, những dịp gia đình sum họp, Obon (lễ Vu Lan Nhật Bản) hoặc Ohigan (tuần lễ xuân phân và thu phân).
Tuy nhiên, không có quy định nghiêm ngặt về thời điểm phải đi.
Những người sống ở xa hoặc bận rộn có thể sắp xếp đi tảo mộ vào thời điểm phù hợp với mình.
Obon (khoảng ngày 13–16 tháng 7 hoặc tháng 8)
Obon là dịp được cho là linh hồn tổ tiên trở về thăm gia đình, được tổ chức vào ngày 13–16 tháng 7 (Shinbon) hoặc 13–16 tháng 8 (Tsukiokure-bon) tùy theo vùng.
Dù thời điểm khác nhau tùy vùng, đây vẫn là dịp được nhiều người Nhật coi trọng để gia đình sum họp và cùng nhau đi hakamairi.
Ohigan (mỗi đợt 7 ngày quanh ngày xuân phân và thu phân)
Ohigan diễn ra 2 lần mỗi năm, kéo dài 7 ngày (3 ngày trước, 3 ngày sau và chính ngày) quanh ngày xuân phân (khoảng 20 hoặc 21 tháng 3) và ngày thu phân (khoảng 22 hoặc 23 tháng 9).
Có câu nói "Cái nóng và cái lạnh cũng chỉ đến Higan là hết", đây là thời điểm khí hậu dễ chịu, thuận lợi để đi viếng mộ.
Ngày giỗ và dịp cuối năm – đầu năm
Nhiều gia đình cũng đi hakamairi vào ngày giỗ (shōtsuki-meinichi – đúng ngày tháng người thân mất) hoặc dịp cuối năm, đầu năm mới.
Khi du lịch và ghé thăm nghĩa trang hay chùa chiền, hãy ý thức rằng đó vừa là nơi sinh hoạt, vừa là nơi cầu nguyện để cư xử phù hợp.
Trình tự cơ bản khi đi hakamairi｜Từ lúc đến đến khi chắp tay cầu nguyện
Cách tiến hành hakamairi có thể khác nhau, nhưng nhìn chung sẽ theo trình tự sau.
Thời gian dừng lại tại mộ, tính cả việc dọn dẹp, có thể kéo dài từ 30 phút đến 1 tiếng.
Đầu tiên, dọn dẹp khu vực quanh mộ
Khi đến nơi, trước khi đứng trước bia mộ, hãy dọn dẹp nhẹ nhàng khu vực xung quanh.
Nhặt lá rụng, nhổ cỏ dại, sử dụng đúng cách các dụng cụ như xô nước (teoke) và gáo múc (hishaku) nếu được chuẩn bị sẵn, và chuẩn bị một cách yên lặng.
Cách lau chùi bia mộ tùy thuộc vào chất liệu và quy định quản lý, nên nếu phân vân, hãy hỏi gia đình hoặc ban quản lý để chắc chắn hơn.
Dâng hoa, thắp hương và chắp tay cầu nguyện
Sau khi dọn dẹp sạch sẽ, thường sẽ dâng hoa, thắp hương rồi chắp tay cầu nguyện.
Lúc này, thay vì trò chuyện dài, điều quan trọng là đối diện với tâm thế điềm tĩnh dù thời gian ngắn.
Việc có rưới nước lên mộ hay không tùy theo gia đình và tông phái, nên khi phân vân hãy làm theo hướng dẫn của gia đình hoặc ban quản lý.
Nếu phân vân, hãy làm theo gia đình hoặc người hướng dẫn tại chỗ
Số lượng nén hương, cách chắp tay, thứ tự làm trước làm sau… có thể khác nhau tùy tông phái và phong tục gia đình.
Ví dụ, số nén hương và cách dâng cũng có sự khác biệt.
Nếu là lần đầu tham gia, đừng tự ý quyết định, hãy làm theo hướng dẫn của gia đình hoặc ban quản lý là tự nhiên nhất.
Vật dụng cần mang theo và trang phục khi đi hakamairi
Khi đi tảo mộ, thay vì mang thật nhiều đồ, điều quan trọng là chuẩn bị phù hợp với không gian nơi đó.
Danh sách đồ dùng thường gặp
- Hoa tươi (hoa cúc hoặc hoa theo mùa)
- Nhang và nến, bật lửa hoặc diêm
- Dụng cụ dọn dẹp (khăn lau, miếng bọt biển, găng tay vải, túi rác…)
- Chuỗi tràng hạt juzu và các vật dụng gia đình thường dùng
- Đồ cúng (món ăn, đồ uống mà người đã khuất yêu thích)
- Nước uống và khăn (để phòng say nắng vào mùa hè)
Tuy nhiên, một số nghĩa trang hoặc chùa có quy định riêng về việc sử dụng lửa hoặc xử lý đồ cúng.
Có những nghĩa trang đã chuẩn bị sẵn dụng cụ, nên hãy kiểm tra hướng dẫn tại chỗ.
Trang phục chỉ cần không quá lòe loẹt là đủ
Trừ những dịp trang trọng như lễ giỗ, không nhất thiết phải mặc trang phục lễ đen.
Tuy nhiên, vì hakamairi là hành động đến nơi cầu nguyện, nên tránh quần áo hở hang hoặc có màu sắc và họa tiết quá sặc sỡ sẽ trông điềm đạm hơn.
Trang phục thường ngày đơn giản với tông màu dịu là an toàn nhất.
Đồng thời, chọn giày dễ đi bộ cũng rất quan trọng.
Nghĩa trang thường có bậc đá hoặc đường sỏi, nên giày thể thao sẽ hữu ích hơn giày cao gót hoặc dép sandal.
Mùa hè nên mang mũ và ô che nắng, mùa đông nên chuẩn bị đồ giữ ấm để yên tâm hơn.
Quy tắc cơ bản cần lưu ý tại nghĩa trang và chùa chiền
Trong hakamairi, sự ý tứ và tôn trọng không gian còn quan trọng hơn cả những nghi thức chi tiết.
Dù là lần đầu, chỉ cần ý thức những điểm sau cũng khó trở nên thất lễ.
Không nói chuyện lớn tiếng
Nghĩa trang không phải là điểm tham quan, mà là nơi có người đến để tưởng nhớ người đã khuất.
Trước khi chụp ảnh, hãy cân nhắc xem mình có đang làm xáo trộn bầu không khí tĩnh lặng hay không.
Hãy cân nhắc kỹ khi chụp ảnh
Có những người không thoải mái khi bị chụp cùng bia mộ hoặc trong khung hình tại nghĩa trang.
Nếu không có biển báo rõ ràng về việc có được chụp ảnh hay không, tôn trọng bầu không khí tại chỗ sẽ an toàn hơn là ưu tiên chụp ảnh kỷ niệm.
Đặc biệt khi đăng lên mạng xã hội, cần chú ý không để lộ thông tin cá nhân hay tên dòng họ in trên bia mộ.
Không để lại đồ cúng và rác tại chỗ
Quan niệm về đồ ăn, đồ uống dâng cúng khác nhau tùy gia đình và nghĩa trang.
Có quan niệm nên mang về thay vì để lại, để tránh quạ và động vật hoang dã phá hoại, nên hãy tuân theo quy định của gia đình hoặc nghĩa trang.
Ý thức mang rác và hoa héo về nhà cũng rất quan trọng.
Cẩn thận với lửa
Khi sử dụng nhang và nến, cần chú ý đến gió và những người xung quanh.
Sau khi dùng xong nhang và nến, nhất định phải xác nhận lửa đã tắt hoàn toàn.
Nếu có hướng dẫn về việc sử dụng lửa, hãy tuyệt đối tuân theo.
Thời điểm thích hợp để đi viếng mộ
Thông thường, đi viếng mộ vào buổi sáng hoặc đầu giờ chiều được xem là phù hợp.
Sau khi trời tối, đường đi khó nhìn và nhiều nghĩa trang đóng cổng, vì vậy hãy sắp xếp thời gian thoải mái để đến.
Điều du khách nên ý thức khi bắt gặp cảnh hakamairi
Ngay cả khi bản thân không đi tảo mộ, khi du lịch Nhật Bản bạn có thể bắt gặp nghĩa trang, nhà lưu cốt (nōkotsudō) hoặc khu mộ trong khuôn viên chùa.
Ở những nơi như Kyoto hay Kamakura, việc nghĩa trang được đặt ngay trong khuôn viên các ngôi chùa nổi tiếng không phải là hiếm.
Tại những nơi như vậy, điều quan trọng là không bước vào với cảm giác giống như khi đi tham quan.
Không vào khu vực bị hạn chế, không chắn lối đi, không đứng lâu gần người đang cầu nguyện – những sự tinh tế nhỏ này sẽ tạo nên ấn tượng rất khác.
Ngoài ra, hakamairi không phải chỉ là thời gian của nỗi buồn.
Đây là một nét văn hóa tĩnh lặng, nơi người ta cảm nhận sợi dây liên kết gia đình và sắp xếp lại tâm trạng vào mỗi thời điểm giao mùa.
Khi biết về bối cảnh văn hóa này, cái nhìn của bạn về nghĩa trang và chùa chiền khi du lịch Nhật Bản cũng sẽ thay đổi đôi chút.
Tổng kết｜Tinh thần và những quy tắc cơ bản cần trân trọng khi đi hakamairi
Hakamairi là phong tục Nhật Bản, nơi người ta tưởng nhớ người đã khuất và tổ tiên bằng cách lặng lẽ chắp tay cầu nguyện.
Tuy có những mốc thời gian gợi ý như Obon, Ohigan hay ngày giỗ, nhưng cách làm chi tiết sẽ khác nhau tùy vùng miền, tông phái và từng gia đình.
Điểm chung là tinh thần tôn trọng không gian.
Thay vì ghi nhớ hoàn hảo quy trình, giữ thái độ yên lặng và làm theo hướng dẫn tại chỗ hay phong tục gia đình chính là điều cơ bản dễ hiểu nhất cho người lần đầu tham gia.
Nếu có dịp du lịch Nhật Bản, hãy nhớ lại bối cảnh và những quy tắc về hakamairi được giới thiệu trong bài này, và thử dừng lại đôi chút khi đi ngang qua nghĩa trang hay chùa chiền để cảm nhận văn hóa nơi đây.
